Qurʼon va Sunnatdagi sonlar

Bir yuz oʻn toʻrt sura. Besh vaqt namoz. Toʻqson toʻqqiz Ism. Islomdagi baʼzi sonlar shunchalik tanishki, ular qayerdan kelgani yoki ularning ortida nima turgani haqida kamdan-kam oʻylab koʻramiz. Ularning har birining manbasi bor, koʻpchiligining ortida esa Allohning rahmati haqidagi qissa turadi.

Ushbu maqolada Qurʼon va sahih Sunnatdagi ishonchli sonlar jamlangan: Qurʼon qanday sanaladi va boʻlinadi, namoz, Ismlar va paygʻambarlar sonlari, yetti osmon hamda yukni yengillatish uchun son oʻzgartirilgan bir oyat. Har biri manbasi bilan keltirilgan. Oxirida biz ataylab kiritmaydigan narsa — numerologiya haqida qisqa izoh bor.

114 sura

Qurʼonda Fotihadan Nos surasigacha 114 sura bor. Eng uzuni — Baqara surasi 286 oyatdan iborat; eng qisqalari, masalan, Asr, Kavsar va Nasr suralari uch oyatdan iborat. Har bir sura Bismillāh ar-Raḥmān ar-Raḥīm bilan ochiladi, faqat bittasi — Tavba surasi (9) bundan mustasno. Bu ibora yana bir marta sura ichida, Sulaymon alayhissalomning Saba malikasiga yozgan maktubida keladi (Qurʼon 27:30), shuning uchun u jami 114 marta uchraydi.

Standart mushafdagi sarlavhalar 86 surani makkiy (Hijratdan oldin nozil boʻlgan), 28 tasini esa madaniy (undan keyin nozil boʻlgan) deb tasniflaydi. Olimlar bir nechta sura haqida ixtilof qilganlar, shuning uchun bu har bir sura boʻyicha ijmoʻ emas, balki keng tarqalgan tasnifdir. Yigirma toʻqqizta sura Alif Lām Mīm (Qurʼon 2:1) kabi alohida harflar bilan ochiladi va bu harflar alifboning oʻn toʻrtta turli harfidan olingan. Ularning maʼnosini Alloh biladi va olimlar ularga hisob-kitoblar yuklashdan ogohlantiradilar.

6 236 oyat va nega boshqa hisoblar ham bor

Bugun standart bosma mushafdagi oyatlarni sanasangiz, 6 236 ta chiqadi. Bu jami kufa hisobiga — Kufa olimlarining oyatlarni boʻlish usuliga amal qiladi; dunyoning aksar qismida chop etiladigan Hafs an Osim qiroati bilan aynan shu hisob qoʻllaniladi.

Boshqa ilk markazlar — Madina, Makka, Basra va Damashqning oʻz hisoblari boʻlgan va ularning jami biroz farq qiladi. Bu koʻpchilikni hayratga soladi, ammo matnda hech narsa oʻzgarmaydi. Soʻzlar bir xil; hisoblar faqat bir nechta oyat qayerda tugashi bilan farq qiladi. Buni Fotiha surasida koʻrish mumkin: kufa hisobi basmalani uning birinchi oyati qiladi, boshqa hisoblar esa uni oyat sifatida sanamaydi va buning oʻrniga oxirgi oyatni ikkiga boʻladi, shuning uchun Fotiha har ikki holatda ham yetti oyatdan iborat. Raymond Farrin 2019-yilgi tadqiqotida bu tizimlarni batafsil solishtiradi (Farrin, 2019). Raqamlash turlicha, matn bitta.

30 pora: oʻquvchi xaritasi

Aksariyat mushaflar Qurʼonni 30 qismga (pora yoki juz) boʻladi, har biri ikki hizbga, har bir hizb esa choraklarga boʻlinadi: jami 60 hizb va 240 chorak belgisi. Bu boʻlinishlar odamlarga tilovatlarini rejalashtirishda yordam berish uchun keyinroq qoʻshilgan. Ular nozil qilingan matnning bir qismi emas va har doim ham sura yoki qissaning boshiga toʻgʻri kelavermaydi.

Shunga qaramay, ular haqiqiy bir nasihatga hamohang. Paygʻambarimiz ﷺ Abdulloh ibn Amrga Qurʼonni oyda bir marta xatm qilishni buyurdilar; Abdulloh bundan koʻprogʻiga qodir ekanini aytganida, u zot oxir-oqibat unga uni yetti kunda xatm qilishni va bundan kam muddatda qilmaslikni aytdilar (Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 5054). Kuniga bir pora oʻqisangiz, bir oyda xatm qilasiz — shuning uchun koʻpchilik Ramazonda kuniga bir pora oʻqiydi (Ramazon qoʻllanmamizga qarang).

Besh vaqt namoz, oʻn yetti rakat

Besh vaqt namoz Paygʻambarimizga ﷺ Meʼroj kechasida berilgan. Amr dastlab kuniga ellik namoz sifatida boshlangan. Muso alayhissalomning maslahati bilan Paygʻambarimiz ﷺ qayta-qayta kamaytirishni soʻrab qaytdilar, toki namozlar beshta boʻlguncha, va Alloh aytdi: bular beshtadir va ular elliktadir, chunki Mening soʻzim oʻzgarmaydi (Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 349). Oʻqish uchun besh namoz, olish uchun ellik namozning savobi.

Ularning birliklari (rakatlari): bomdod ikki, peshin toʻrt, asr toʻrt, shom uch va xufton toʻrt — jami oʻn yetti; musulmonlar ularni Paygʻambarimiz ﷺ davridan beri uzluksiz amaliyotda shunday oʻqib kelmoqdalar. Oisha onamiz namoz dastlab ikki rakatdan farz qilinganini, keyin muqim kishining namozi koʻpaytirilganini, musofirning namozi esa avvalgidek qolganini tushuntirganlar (Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 350). Shuning uchun musofir toʻrt rakatli namozlarni ikki rakatga qisqartiradi (Qurʼon 4:101).

Namoz atrofida yana bir nechta son bor. Ibn Umar rivoyatiga koʻra, jamoat namozi yolgʻiz oʻqilgan namozdan yigirma yetti daraja afzal (Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 645, Ṣaḥīḥ Muslim 650), Abu Saʼid rivoyatida esa yigirma besh daraja (Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 646). Olimlar ikkisini bir necha xil yoʻl bilan muvofiqlashtiradilar va ikkalasi ham sahih. Sajdada tananing yetti aʼzosi yerga tegadi: burun bilan birga peshona, ikki qoʻl, ikki tizza va ikki oyoqning barmoqlari (Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 812). Namozdan keyin esa Allohga oʻttiz uch martadan tasbeh, hamd va takbir aytib, soʻng yuzni toʻldirish katta magʻfirat vaʼdasini oʻz ichiga oladi (Ṣaḥīḥ Muslim 597; namozdan keyingi zikrlarga qarang).

Oʻqish uchun besh namoz, olish uchun ellik namozning savobi.

Toʻqson toʻqqiz Ism

Paygʻambarimiz ﷺ aytganlar: “Allohning toʻqson toʻqqizta, yuzdan bitta kam ismi bor. Kim ularni sanab yod olsa, jannatga kiradi” (Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 6410, Ṣaḥīḥ Muslim 2677). Olimlar ularni “sanab yod olish” shunchaki roʻyxatni takrorlashdan koʻproq ekanini tushuntiradilar: ularni bilish, tushunish va ular oʻrgatgan narsa bilan yashash.

Buxoriy va Muslimdagi hadisda Ismlar sanab oʻtilmagan. Odamlar yod oladigan mashhur roʻyxat Jāmiʿ at-Tirmidhī toʻplamidagi uzunroq rivoyatdan (3507) olingan va koʻplab hadis olimlari roʻyxatning oʻzi roviy tomonidan qoʻshilgan, Paygʻambarimizdan ﷺ emas, deb hisoblaydilar. Shuning uchun turli olimlar tuzgan roʻyxatlar biroz farq qiladi — har biri Qurʼon va sahih hadislardan jamlangan. Aksariyat olimlar hadisni Allohning Ismlariga chegara qoʻyish sifatida emas, balki Ismlarning alohida bir guruhini tasvirlash sifatida tushunganlar. 99 ism qoʻllanmamiz ularni bittadan, manbalari bilan koʻrib chiqadi.

Nomi zikr qilingan yigirma besh paygʻambar

Qurʼon yigirma besh paygʻambarni nomi bilan zikr qiladi, ulardan oʻn sakkiztasi bitta parchada (Qurʼon 6:83–86). Shuningdek, u Alloh bizga qissalarini aytib bergan va aytib bermagan paygʻambarlar borligini bildiradi (Qurʼon 4:164), shuning uchun yigirma besh — ularning umumiy soni emas, balki biz aniq nomlay oladigan son. Biz yigirma beshtasining barchasi va ularning hayoti qanday qilib qissa kartalariga aylangani haqida Yigirma besh paygʻambar, sahnama-sahna maqolasida yozganmiz.

Yetti osmon

Qurʼon qavatma-qavat yaratilgan yetti osmon (Qurʼon 67:3) va yerdan ham “ularning misli” haqida soʻzlaydi (Qurʼon 65:12). Meʼroj qissasida Paygʻambarimiz ﷺ osmonlar orqali birma-bir koʻtarilib, har birida bir paygʻambar bilan uchrashadilar (Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 349). Oyatlar sonni beradi; ularning mohiyati esa gʻayb olamiga tegishli. Baʼzan ularni atmosfera qatlamlariga moslashtirishganini koʻrasiz, ammo Qurʼon buni aytmaydi, biz ham aytmaymiz.

Yukni yengillatish uchun oʻzgartirilgan son

Qurʼondagi eng hayratlanarli sonlardan biri bir oyatdan keyingisiga oʻzgaradigan nisbatdir. Ilk janglar paytida moʻminlarga sabrli yigirma kishi ikki yuz kishini yengishi aytilgan edi: birga oʻn (Qurʼon 8:65). Darhol keyingi oyat buni yengillatadi:

Birga oʻndan birga ikkiga. Ibn Abbos birinchi amr musulmonlarga ogʻir kelgani uchun Alloh uni yengillatganini va ularning sabri ham yengillatish miqdorida kamaytirilganini tushuntirgan (Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 4652, 4653). Saboq jangdan ancha uzoqqa yetadi: Alloh bizning zaifligimizni biladi va Uning shariati buni hisobga oladi.

Rahmat va savob sonlari

• Oʻn va yetti yuz. Yaxshi amal oʻn barobar qilib yoziladi (Qurʼon 6:160). Alloh yoʻlida sarflash yettita boshoq chiqaradigan, har bir boshogʻida yuztadan doni boʻlgan bir donga oʻxshaydi: yetti yuz (Qurʼon 2:261). Paygʻambarimiz ﷺ yaxshi amal oʻn barobardan yetti yuz barobargacha va undan ham koʻproq yozilishini, qilingan yomon amal esa bitta boʻlib yozilishini, faqat niyat qilinib, qilinmagan yomonlik esa yaxshi amal boʻlib yozilishini aytganlar (Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 6491, Ṣaḥīḥ Muslim 131).
• Ming oy. Qadr kechasi ming oydan yaxshiroqdir (Qurʼon 97:3) — bu sakson uch yildan ortiq, aksar umrlardan uzunroq.
• Oʻn ikki oy, toʻrttasi harom. Alloh huzurida oylarning soni oʻn ikkita, ulardan toʻrttasi harom oylardir (Qurʼon 9:36), har bir qamariy oy esa yigirma toʻqqiz yoki oʻttiz kun (Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 1913).
• Qirqdan bir. Kumushning zakoti qirqdan bir, yaʼni oʻndan birning choragi — ikki yarim foiz; bu kumush ikki yuz dirhamga yetganda vojib boʻladi (Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 1454).
• Sakkiz eshik. Jannatning sakkizta eshigi bor, ulardan biri — Rayyon roʻzadorlar uchun (Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 3257).

Qissalardagi sonlar

Qurʼon qissalarining oʻz sonlari bor. Nuh alayhissalom qavmi orasida ellik yili kam ming yil turdilar (Qurʼon 29:14). Muso alayhissalomga oʻttiz kecha berilib, yana oʻn kecha bilan toʻldirildi va qirq kecha boʻldi (Qurʼon 7:142). Gʻor yigitlari unda uch yuz yil va yana toʻqqiz yil qoldilar (Qurʼon 18:25). Ularning soni haqida gap borganda esa Qurʼon odamlarning uchta, beshta va yettita degan taxminlarini keltirib, soʻng: Robbim ularning sonini yaxshiroq biladi, deydi (Qurʼon 18:22). Baʼzan son oʻrgatadigan eng muhim narsa — qachon sanashni toʻxtatish kerakligidir.

Biz kiritmaydigan narsa: numerologiya

Internetda “Qurʼondagi sonlar” deb qidirsangiz, tezda numerologiyaga duch kelasiz: biror soʻz yildagi kunlar soniga teng marta uchraydi yoki butun matn oʻn toʻqqiz soniga qurilgan degan daʼvolar. Awwab bularni ataylab chiqarib tashlaydi. Bunday hisoblar soʻzning qaysi shakllarini qoʻshishingiz, qaysi oyatlarni sanashingiz va qaysilarini tashlab ketishingizga qarab oʻzgaradi, shuning uchun yetarlicha tanlov bilan deyarli har qanday qonuniyatni “topish” mumkin. Ular dalil emas va Qurʼonga ularning keragi yoʻq.

Oʻn toʻqqiz sonining oʻzini kontekstda oʻqishga arziydi. Qurʼon doʻzax haqida: “Uning ustida oʻn toʻqqiz (qoʻriqchi) bor”, deydi (Qurʼon 74:30), keyingi oyat esa uning qoʻriqchilari soni sinov qilib qoʻyilganini — Kitob berilganlar ishonch hosil qilishlari va moʻminlarning imoni ziyoda boʻlishi uchun ekanini tushuntiradi (Qurʼon 74:31). Qurʼon bu son nima uchun ekanini oʻzi aytib beradi. Biz shu bilan cheklanamiz.

Ushbu maqoladagi sonlar boshqacha. Ularning har biri oyat yoki sahih hadisda aytilgan yoki mushafni oddiy sanash natijasi va har biri biror narsani oʻrgatadi. Hidoyat kartalarimizda ular uchun butun bir toʻplam — “Qurʼon va Sunnatdagi sonlar” bor, har bir kartaning orqasida manbasi yozilgan; Ishonchlilik — asos maqolasi esa ularni qanday tekshirishimizni tushuntiradi.

Koʻp beriladigan savollar

Manbalar

Qurʼon havolalari oyatni quran.com saytida, hadis havolalari esa rivoyatni sunnah.com saytida ochadi — u yerda toʻliq matnni oʻqishingiz mumkin. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī va Ṣaḥīḥ Muslim toʻplamlaridagi rivoyatlarni hadis olimlari sahih deb qabul qilganlar; boshqa toʻplamlar uchun daraja havola yonida berilgan.

1. Qurʼon 27:30: Sulaymon alayhissalom maktubidagi basmala.
2. Qurʼon 2:1: alohida harflar, Alif Lām Mīm.
3. Qurʼon 4:101: safarda namozni qisqartirish.
4. Qurʼon 6:83–86 va 4:164: nomi zikr qilingan paygʻambarlar va nomi aytilmagan paygʻambarlar.
5. Qurʼon 67:3 va 65:12: yetti osmon va yerdan ham ularning misli.
6. Qurʼon 8:65 va 8:66: birga oʻn, birga ikkiga yengillatilgan.
7. Qurʼon 6:160 va 2:261: yaxshi amal uchun oʻn barobar; yetti yuzlik don.
8. Qurʼon 97:3 va 9:36: ming oydan yaxshiroq; oʻn ikki oy, toʻrttasi harom.
9. Qurʼon 29:14, 7:142, 18:25 va 18:22: Nuh alayhissalomning 950 yili, Muso alayhissalomning qirq kechasi va gʻor yigitlari.
10. Qurʼon 74:30 va 74:31: “Uning ustida oʻn toʻqqiz bor” va bu son nima uchun berilgani.
11. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 5054: Qurʼonni bir oyda xatm qiling va yetti kundan kam muddatda emas.
12. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 349: Meʼroj: ellik namoz beshta boʻladi; yetti osmon.
13. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 350: namoz dastlab ikki rakatdan farz qilingan.
14. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 645 va Ṣaḥīḥ Muslim 650: jamoat namozi yigirma yetti daraja afzal.
15. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 646: jamoat namozi yigirma besh daraja afzal.
16. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 812: yetti suyak ustida sajda qilish.
17. Ṣaḥīḥ Muslim 597: namozdan keyin har biridan oʻttiz uchtadan, yuzni toʻldirish bilan.
18. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 6410 va Ṣaḥīḥ Muslim 2677: Allohning toʻqson toʻqqizta ismi bor.
19. Jāmiʿ at-Tirmidhī 3507 (koʻplab hadis olimlari roʻyxat roviy tomonidan qoʻshilgan, Paygʻambarimiz ﷺ soʻzlari emas, deb hisoblaydilar): Ismlar sanab oʻtilgan rivoyat.
20. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 4652 va Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 4653: Ibn Abbos 8:65–66 haqida.
21. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 6491 va Ṣaḥīḥ Muslim 131: yaxshi amallar oʻn barobardan yetti yuz barobargacha va undan ham koʻproq yoziladi.
22. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 1913: oy yigirma toʻqqiz yoki oʻttiz kun.
23. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 1454: kumush zakoti: qirqdan bir.
24. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 3257: jannatning sakkiz eshigi va Rayyon.
25. Farrin R. (2019). The verse numbering systems of the Qurʾān: a statistical and literary comparison. Journal of the International Qur’anic Studies Association.
26. Tanzil, Qur’an metadata — standart mushafning sura, oyat, pora va hizb sonlari.