Allohning 99 ismi

Allohning 99 ismi — Asmoul husno, yaʼni “Eng goʻzal ismlar” — Qurʼoni karim bizga Robbimizni tanish va Unga duo qilishni oʻrgatadigan yoʻldir. Har bir Ism Alloh kim ekaniga ochilgan bir darchadir: oʻta Mehribon, hamma narsani Biluvchi, Podshoh, Tinchlik manbai.

Qurʼon Ismlarga qayta-qayta murojaat qiladi. “Eng goʻzal ismlar Allohnikidir, bas, Unga oʻsha ismlar bilan duo qilingiz” (Qurʼon 7:180). “Allohga duo qilingiz yoki Rahmonga duo qilingiz — qaysi biri bilan duo qilsangiz ham, eng goʻzal ismlar Unikidir” (Qurʼon 17:110). Aynan shu ibora — al-asmoʻul husno — 20:8 va 59:24 oyatlarida ham keladi.

Bu son Paygʻambarimiz ﷺ dan kelgan, u zot shunday deganlar: “Allohning toʻqson toʻqqizta — yuzdan bitta kam — ismi bor. Kim ularni sanab olsa (أَحْصَاهَا, ahsoho), jannatga kiradi” (Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 2736, Ṣaḥīḥ Muslim 2677). Boshqa bir rivoyatda: “U toqdir (vitr) va toqni yaxshi koʻradi”, deb qoʻshganlar (Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 6410).

“99” aslida nimani anglatadi

Olimlar bu yerda ehtiyotkor: hadisda Allohning faqat toʻqson toʻqqizta ismi bor, deyilmagan. Paygʻambarimiz ﷺ gʻam-tashvish paytida oʻqiladigan duoda Allohdan “Oʻzingni nomlagan, yoki Kitobingda nozil qilgan, yoki maxluqotlaringdan biriga oʻrgatgan, yoki gʻayb ilmida Oʻz huzuringda saqlab qoʻygan har bir isming haqqi” soʻraganlar (Musnad Aḥmad 3712; al-Albānī as-Silsilah aṣ-Ṣaḥīḥah 199 da sahih degan). Demak, baʼzi Ismlarni Alloh Oʻz huzurida saqlab qoʻygan.

Shuning uchun bu jumlani “Sadaqa uchun toʻqson toʻqqizta tanga ajratib qoʻyganman” degan gap kabi tushunish toʻgʻriroq: u oʻsha toʻqson toʻqqiztasi haqida xabar beradi, boshqa hech narsangiz yoʻqligini emas. Toʻqson toʻqqiz — jannat vaʼdasiga bogʻlangan Ismlar, Allohning kamoliga qoʻyilgan chegara emas.

Mashhur roʻyxat qayerdan kelgan

Koʻpchilik Ismlarni oʻqiladigan yoki kuylanadigan raqamlangan roʻyxatdan biladi. Bu roʻyxat Imom Buxoriy yoki Imom Muslim toʻplamlarida yoʻq. U Imom Termiziy va boshqalar rivoyat qilgan uzunroq rivoyatdan olingan boʻlib, unda hadis soʻzlaridan keyin ismlar birma-bir sanab oʻtiladi.

Muhaddislar bu qoʻshimchani sinchiklab oʻrganganlar. Ularning koʻpchiligi, jumladan Ibn Taymiya va Ibn Hajar Asqaloniy, roʻyxatning oʻzi Paygʻambarimiz ﷺ aytgan soʻz emas, balki roviylardan biri tomonidan tuzilgan boʻlishi ehtimoli kuchli degan xulosaga kelganlar, Albaniy esa roʻyxatli rivoyatni zaif deb baholagan. Shu sababli keyingi olimlar tuzgan roʻyxatlar bir nechta Ism bilan farq qiladi va toʻqson toʻqqiz ismdan iborat yagona roʻyxat hech kim uchun majburiy emas.

Bundan hech narsa yoʻqotilmaydi. Ismlarning oʻzi Qurʼonda va sahih Sunnatda bor, ularni oʻz siyoqida oʻqishingiz mumkin. Ushbu qoʻllanma ham shu yoʻldan boradi: quyidagi har bir Ism u keladigan oyat bilan koʻrsatilgan, shunda Qurʼonni ochib, oʻzingiz koʻrishingiz mumkin.

Ularni “sanab olish” nimani anglatadi

Hadisdagi ahso feʼli biror narsani toʻliq sanash, uni oʻzlashtirib, kuzatib borishni anglatadi. Olimlar Ismlarni “sanab olish” shunchaki roʻyxatni oʻqishdan koʻproq ekanini tushuntirganlar. Ibn Qayyim buni qatlamma-qatlam bayon qilgan: Ismlarning lafzini bilish, maʼnolarini tushunish va Allohga ular bilan duo qilish — ham duoda, ham hayot tarzida.

Amalda bu shunday koʻrinadi. Allohning Ar-Roqib, yaʼni Kuzatib turuvchi ekanini bilgan odam yolgʻiz qolganda ehtiyotkorroq boʻladi. Uning At-Tavvob, yaʼni tavbalarni qayta-qayta qabul qiluvchi ekanini bilgan odam yiqilgandan keyin umidini uzmaydi. Ismni bilish uni oʻzida tutgan qalbni oʻzgartirishi kerak.

Oltmish yetti Ism, har biri oyati bilan

Quyidagi Ismlar oʻrganish osonroq boʻlishi uchun mavzular boʻyicha guruhlangan. Har biri u keladigan oyatga havola qiladi — odatda oyat oxiriga, chunki Qurʼon koʻpincha parchani uning mazmunini jamlovchi bir yoki ikki Ism bilan yakunlaydi. Oʻzbekcha maʼnolar qisqa izohlar xolos; har bir Ism bitta soʻz ifodalay oladiganidan koʻproq maʼnoni oʻz ichiga oladi.

Rahmat va magʻfirat

• Ar-Rohman الرَّحْمَٰن: rahmati butun maxluqotni qamrab olgan, oʻta Mehribon · 1:3
• Ar-Rohiym الرَّحِيم: alohida rahm qiluvchi, Rahmli · 1:3
• Al-Gʻafur الغَفُور: oʻta Kechiruvchi · 85:14
• Al-Gʻaffor الغَفَّار: qayta-qayta kechiradigan, doimo Magʻfirat qiluvchi · 38:66
• At-Tavvob التَّوَّاب: tavbalarni qayta-qayta qabul qiluvchi · 2:37
• Al-Afuvv العَفُوّ: gunohni oʻchirib yuboradigan Afv etuvchi · 4:43
• Ar-Rauf الرَّؤُوف: oʻta Shafqatli · 2:143
• Al-Vadud الوَدُود: Sevuvchi · 85:14
• Al-Halim الحَلِيم: jazolashga shoshilmaydigan, Halim · 2:225
• Al-Karim الكَرِيم: oʻta Saxovatli · 82:6
• Ash-Shakur الشَّكُور: ozgina amalga koʻp mukofot beradigan, Qadrlovchi · 35:30

Yagonalik, ulugʻlik va hukmronlik

• Al-Vohid الوَاحِد: Yagona · 13:16
• Al-Ahad الأَحَد: tengi yoʻq Yakkayu yagona · 112:1
• As-Somad الصَّمَد: hamma Unga muhtoj boʻlgan, hech kimga muhtoj boʻlmagan Zot · 112:2
• Al-Malik المَلِك: Podshoh, Hukmdor · 59:23
• Al-Quddus القُدُّوس: har qanday nuqsondan pok, oʻta Muqaddas · 59:23
• As-Salom السَّلَام: Tinchlik, Tinchlik manbai · 59:23
• Al-Muʼmin المُؤْمِن: Omonlik beruvchi · 59:23
• Al-Muhaymin المُهَيْمِن: hamma narsa ustidan Nazorat qiluvchi · 59:23
• Al-Aziz العَزِيز: Qudratli, Gʻolib · 59:23
• Al-Jabbor الجَبَّار: Qahr qiluvchi, singanni tuzatuvchi ham · 59:23
• Al-Mutakabbir المُتَكَبِّر: Ulugʻlikda beqiyos · 59:23
• Al-Qahhor القَهَّار: hamma narsani yenguvchi, Gʻolib · 13:16
• Al-Kabir الكَبِير: Ulugʻ · 13:9
• Al-Mutaʼol المُتَعَال: hamma narsadan Yuksak · 13:9
• Al-Aliy العَلِيّ: Oliy · 2:255
• Al-Aziym العَظِيم: Buyuk · 2:255
• Al-Haqq الحَقّ: Haq · 22:6
• Al-Mubin المُبِين: haqiqatni ravshan qiluvchi, Ochiq-oydin · 24:25

Hayot, yaratish va qudrat

• Al-Hayy الحَيّ: abadiy Tirik · 2:255
• Al-Qayyum القَيُّوم: hech kimga muhtoj boʻlmay, hamma narsani tutib turuvchi · 2:255
• Al-Xoliq الخَالِق: Yaratuvchi · 59:24
• Al-Boriʼ البَارِئ: yoʻqdan bor qiluvchi · 59:24
• Al-Musavvir المُصَوِّر: shakl beruvchi · 59:24
• Al-Xalloq الخَلَّاق: doimo Yaratuvchi · 15:86
• Al-Avval الأَوَّل: Avval, Undan oldin hech narsa yoʻq · 57:3
• Al-Oxir الآخِر: Oxir, Undan keyin hech narsa yoʻq · 57:3
• Az-Zohir الظَّاهِر: Zohir, Uning ustida hech narsa yoʻq · 57:3
• Al-Botin البَاطِن: Botin, hamma narsadan yaqinroq · 57:3
• Al-Qodir القَدِير: hamma narsaga Qodir · 2:20
• Al-Muqtadir المُقْتَدِر: qudrati komil · 54:55
• Al-Qaviy القَوِيّ: oʻta Kuchli · 22:40
• Al-Matin المَتِين: kuchi hech qachon tolmaydigan, Mustahkam · 51:58

57:3 oyatidagi toʻrt Ismni Paygʻambarimiz ﷺ ning oʻzlari uxlashdan oldin oʻqishga oʻrgatgan duolarida tushuntirib berganlar: “Sen Avvalsan, Sendan oldin hech narsa yoʻq. Sen Oxirsan, Sendan keyin hech narsa yoʻq. Sen Zohirsan (az-Zohir), Sening ustingda hech narsa yoʻq. Sen Botinsan (al-Botin), Sendan beriroqda hech narsa yoʻq” (Ṣaḥīḥ Muslim 2713).

Rizq, gʻamxoʻrlik va yordam

• Ar-Razzoq الرَّزَّاق: Rizq beruvchi · 51:58
• Al-Vahhob الوَهَّاب: Hadyalar ato etuvchi · 3:8
• Al-Fattoh الفَتَّاح: yoʻl ochuvchi, Ochuvchi va Hakam · 34:26
• Al-Vakil الوَكِيل: tayanish uchun eng yaxshi Vakil · 3:173
• Al-Hafiz الحَفِيظ: Saqlovchi · 11:57
• Al-Muqit المُقِيت: oziq beruvchi, hamma narsani Asrovchi · 4:85
• Al-Hasib الحَسِيب: Hisob oluvchi, Kifoya qiluvchi · 4:86
• Al-Valiy الوَلِيّ: Himoya qiluvchi Doʻst · 42:28
• Al-Mavlo المَوْلَى: Homiy, Himoyachi · 8:40
• An-Nasir النَّصِير: Yordamchi · 8:40
• Al-Gʻaniy الغَنِيّ: hech narsaga muhtoj boʻlmagan Behojat · 2:267
• Al-Hamid الحَمِيد: Maqtovga loyiq · 2:267
• Al-Majid المَجِيد: Sharafli, Ulugʻvor · 11:73
• Al-Vosiʼ الوَاسِع: hamma narsani qamrab oluvchi, ehsoni Keng · 2:115

Ilm, yaqinlik va hikmat

• Al-Alim العَلِيم: hamma narsani Biluvchi · 2:32
• Al-Hakim الحَكِيم: Hikmatli · 2:32
• As-Samiʼ السَّمِيع: hamma narsani Eshituvchi · 42:11
• Al-Basir البَصِير: hamma narsani Koʻruvchi · 42:11
• Al-Xabir الخَبِير: yashirin narsalardan ham Xabardor · 67:14
• Al-Latif اللَّطِيف: Nozik, Lutfli · 67:14
• Ash-Shahid الشَّهِيد: Guvoh · 22:17
• Ar-Roqib الرَّقِيب: Kuzatib turuvchi · 4:1
• Al-Qarib القَرِيب: Yaqin · 11:61
• Al-Mujib المُجِيب: duolarni Ijobat qiluvchi · 11:61

Olimlar Qurʼon va sahih Sunnatdan bulardan koʻproq Ismlarni jamlaganlar va yuqorida aytilganidek, ularning roʻyxatlari biroz farq qiladi. Oltmish yetti — shunchaki ushbu qoʻllanmaning boshlangʻich nuqtasi.

Sahih Sunnatdan Ismlar

Manba faqat Qurʼon emas. Paygʻambarimiz ﷺ sahih hadislarda ham Allohni Ismlar bilan ataganlar va olimlar ularning koʻpini oʻz roʻyxatlariga kiritganlar. Mana oʻn ikkitasi, har biri kelgan rivoyati bilan; Abū Dāwūd 4012 ni al-Albāniy sahih degan, at-Tirmidhī 1314 ni esa Termiziyning oʻzi hasan sahih degan. Ular bilan bu qoʻllanmada yetmish toʻqqizta Ism bor.

• Al-Jamil الجَمِيل: Goʻzal, goʻzallikni sevuvchi · Muslim 91
• At-Toyyib الطَّيِّب: Pok, faqat pok narsani qabul qiluvchi · Muslim 1015
• Ar-Rafiq الرَّفِيق: Muloyim, har ishda muloyimlikni sevuvchi · Muslim 2593
• Al-Vitr الوِتْر: Yagona, toqni sevuvchi · al-Bukhārī 6410
• As-Subbuh السُّبُّوح: har qanday nuqsondan pok · Muslim 487
• Al-Muqaddim المُقَدِّم: Oldinga suruvchi · al-Bukhārī 1120
• Al-Muaxxir المُؤَخِّر: Ortga suruvchi · al-Bukhārī 1120
• Al-Hayiyy الحَيِيّ: Hayoli, hayoni sevuvchi · Abū Dāwūd 4012
• As-Sittir السِّتِّير: Ayblarni berkituvchi va berkitishni sevuvchi · Abū Dāwūd 4012
• Al-Qobiz القَابِض: Toraytiruvchi · at-Tirmidhī 1314
• Al-Bosit البَاسِط: Kengaytiruvchi · at-Tirmidhī 1314
• Ash-Shofiy الشَّافِي: Shifo beruvchi · al-Bukhārī 5742

Bu Ismlar yodlash uchun alohida roʻyxat emas. Paygʻambarimiz ﷺ oddiy damlarda Alloh haqida shunday soʻzlaganlar: goʻzallik va kibr, sadaqa, odamlarga muloyimlik, tungi namoz, rukuʼ va sajda, hayo, bozordagi narxlar va bemor uchun duo haqida. Har bir Ismni oʻz hadisida oʻqish uni qachon duoda zikr qilishni koʻrsatadi.

Allohga Uning Ismlari bilan duo qilish

7:180 oyatidagi buyruq amaliydir: Unga oʻsha ismlar bilan duo qilingiz. Qurʼondagi paygʻambarlar buni qanday qilishni koʻrsatadi. Ularning duolari koʻpincha soʻralayotgan narsaga mos Ism bilan yakunlanadi. Ibrohim va Ismoil alayhimussalom Kaʼbaning devorlarini koʻtarar ekanlar, Allohdan amallarini qabul qilishini soʻrab, duolarini “Albatta, Sen Oʻzing Eshituvchi va Biluvchisan” deb yakunlaganlar (Qurʼon 2:127). Ayyub alayhissalom yillab davom etgan xastalikdan soʻng: “Menga zarar yetdi, Sen esa rahmlilarning eng rahmlisisan”, deb nido qilganlar (Qurʼon 21:83). Zakariyo alayhissalom keksalik chogʻida farzand soʻrab: “Albatta, Sen duoni Eshituvchisan”, deganlar (Qurʼon 3:38).

Siz ham oʻz soʻzlaringiz bilan shunday qilishingiz mumkin. Magʻfirat soʻraganingizda Al-Gʻafur va At-Tavvob Ismlari bilan duo qiling. Rizq soʻraganingizda Ar-Razzoq va Al-Vahhob Ismlari bilan duo qiling. Oʻzingizni hech kim koʻrmayotgandek his qilganingizda As-Samiʼ va Al-Qarib Ismlarini eslang. Alloh aytadi: “Qachonki bandalarim sendan Men haqimda soʻrasalar, albatta, Men yaqinman. Menga duo qilganda duo qiluvchining duosini ijobat qilaman” (Qurʼon 2:186). Bu duolar ortidagi qissalar haqida koʻproq bilish uchun Islomdagi 25 paygʻambar qoʻllanmasiga qarang.

Ularni oʻrganishning oddiy usuli

Hammasini birdaniga yodlashga urinmang. Barqaror reja yaxshiroq natija beradi:

• Allaqachon aytib yurgan Ismlaringizdan boshlang. Basmala sizga Ar-Rohman va Ar-Rohiym Ismlarini beradi. Koʻpchilik har namozdan keyin oʻqiydigan Oyatal kursiy (2:255) sizga Al-Hayy, Al-Qayyum, Al-Aliy va Al-Aziym Ismlarini beradi. Ixlos surasi sizga Al-Ahad va As-Somad Ismlarini beradi. Bu allaqachon sakkizta, namozdan keyingi zikrlar haqidagi qoʻllanmamiz esa ular kuningizning qayerida oʻrin olishini koʻrsatadi.
• Har hafta kichik bir guruhni oling. Uchdan beshtagacha Ism yetarli. Arabchasini, maʼnosini va oyatini oʻrganing, soʻng oyatni oʻz surasi ichida oʻqing.
• Juftliklarga eʼtibor bering. Qurʼon koʻpincha oyatni ikki Ism bilan birga yakunlaydi: Al-Gʻafur Ar-Rohiym, Al-Alim Al-Hakim, As-Samiʼ Al-Basir. Juftliklarni payqay boshlaganingizdan soʻng ularni qiroatingizning har yerida eshitasiz, juftlikning oʻzi esa sizga nimanidir oʻrgatadi: magʻfirat rahmat bilan, ilm hikmat bilan birga keladi.
• Har bir Ismni oʻsha kuniyoq duoda qoʻllang. “Yo Razzoq, menga rizq ber.” “Yo Gʻafur, meni magʻfirat qil.” Ismning maʼnosini bilish yodlashni ibodatga aylantiradi.
• Oʻzingizni sinang. Bilim oʻyinida Ismlar boʻyicha raundlar bor: Ism, uning maʼnosi va u kelgan oyat — birma-bir. Hidoyat kartalarida ham ular bor.

Koʻp beriladigan savollar