Qurʼon bizni qayta-qayta qarashga chorlaydi. Tuyaga — u qanday yaratilganiga. Osmonga — u qanday koʻtarilganiga. Togʻlarga — ular qanday mustahkam oʻrnatilganiga. Yerga — u qanday yoyilganiga (Qurʼon 88:17–20). Bular tuzoqli savollar emas. Ular Alloh yaratgan narsalarni payqashga va bu payqashni shukrga aylantirishga daʼvatdir.
Bugun biz teleskoplar, mikroskoplar va radar yordamida oldingi har qanday avloddan uzoqroqqa qaray olamiz. Ushbu maqolada yaratilish haqidagi bir nechta oyat ilm-fan oʻsha narsalar haqida aniqlagan maʼlumotlar bilan yonma-yon oʻqiladi: suv va hayot, kengayib borayotgan osmon, togʻlar, asalari va xurmo daraxti. Unda ilm-fan nimani koʻrsatmasligi ham xuddi shunday aniq aytiladi va maqola nega Awwab “ilmiy moʻjiza” daʼvolaridan ataylab qochishi bilan yakunlanadi.
Alomatni qanday oʻqish kerak
Arabcha oyat soʻzi ham Qurʼon oyatini, ham olamdagi alomatni anglatadi. Qurʼon bu ikkisini ataylab yonma-yon qoʻyadi:
إِنَّ فِى خَلْقِ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَٱخْتِلَـٰفِ ٱلَّيْلِ وَٱلنَّهَارِ لَـَٔايَـٰتٍ لِّأُو۟لِى ٱلْأَلْبَـٰبِ
“Albatta, osmonlar va yerning yaratilishida hamda kecha va kunduzning almashinib turishida aql egalari uchun alomatlar bor.”
Qurʼon 3:190–191
Keyingi oyat bu odamlarni tasvirlaydi: ular Allohni tik turib, oʻtirib va yonboshlab zikr qiladilar, yaratilish haqida tafakkur qilib: “Robbimiz, Sen buni behuda yaratmading”, deydilar. Qarashning maqsadi ana shu soʻnggi jumladir. Qurʼon oʻzini fizika darsligi emas, hidoyat deb ataydi (Qurʼon 2:2) va uning alomatlari oʻzlaridan narigi narsaga ishora qiladi.
Ilm-fan — bilimning boshqa turi. U ehtiyotkor, sinovdan oʻtkazsa boʻladigan va doimo qayta koʻrib chiqishga ochiq; bugungi yaxshi nazariya ertaga aniqlashtirilishi yoki almashtirilishi mumkin. Shuning uchun ushbu maqola davomida oyat birinchi keladi, klassik talqin halol keltiriladi, ilm-fan esa uning yonida oyatga kerak boʻlgan isbot sifatida emas, balki tafakkur sifatida turadi.
Suv va har bir tirik mavjudot
أَوَلَمْ يَرَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓا۟ أَنَّ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَـٰهُمَا ۖ وَجَعَلْنَا مِنَ ٱلْمَآءِ كُلَّ شَىْءٍ حَىٍّ ۖ أَفَلَا يُؤْمِنُونَ
“Kofirlar osmonlar va yer bir-biriga yopishgan boʻlganini, soʻng Biz ularni ajratganimizni va har bir tirik narsani suvdan yaratganimizni koʻrmadilarmi? Hali ham imon keltirmaydilarmi?”
Qurʼon 21:30
Oyatning ikkinchi yarmi biologiya haqida aytish mumkin boʻlgan eng sokin, ammo aniq jumlalardan biridir. NASA astrobiologlari suvni Yerdagi bizga maʼlum barcha hayot uchun zarur shartlardan biri deb taʼriflaydilar. Bizning ichimizda suv hujayralarimizdagi eng koʻp molekula boʻlib, hujayra massasining taxminan 70 foizi yoki undan koʻprogʻini tashkil etadi va hayot kimyosi aynan unda kechadi (Cooper, The Cell). Bizga maʼlum hech bir tirik mavjudot undan mustaqil emas.
Birinchi yarmi koʻproq ehtiyotkorlik talab qiladi. Klassik mufassirlar osmonlar va yerning “yopishgan”, soʻng “ajratilgan” boʻlishi haqida bir nechta talqin berganlar. Ibn Abbosdan rivoyat qilingan biri — ular bir paytlar birlashgan boʻlib, soʻng ajratilgan. Yana ilk ulamolardan rivoyat qilingan boshqasi — osmon yopiq boʻlib, yomgʻir yogʻdirmas, yer ham yopiq boʻlib, hech narsa undirmas edi, toki Alloh birini yomgʻir bilan, ikkinchisini oʻsimliklar bilan ochdi; bu oyatning suvga oʻtishiga mos keladi. Ibn Kasir ikkalasini ham keltirgan. Koʻplab zamonaviy oʻquvchilar bunda Katta portlashning — taxminan 13,8 milliard yil oldin issiq va zich holatda boshlangan koinot haqidagi ilmiy manzaraning aks-sadosini eshitadilar (Planck Collaboration, 2020). Bu aks-sado tafakkur qilishga arziydigan darajada haqiqiy, ammo oyat fizikani tasvirlamaydi va biz uni tasvirlaydi, deb koʻrsatmasligimiz kerak.
Kengayib borayotgan osmon
وَٱلسَّمَآءَ بَنَيْنَـٰهَا بِأَيْي۟دٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ
“Osmonni Biz qudrat bilan bino qildik va, albatta, Biz uni kengaytiruvchimiz.”
Qurʼon 51:47
Kalit soʻz — mūsiʿūn, kenglik, vusʼat va qudrat maʼnosini beruvchi oʻzakdan. Uni “Biz uni keng qiluvchimiz” yoki “uni kengaytirib turuvchimiz” deb oʻqish mumkin, xuddi shunday toʻgʻri tarzda “Biz qudrati keng Zotmiz” yoki “Biz moʻl-koʻl beruvchimiz” deb ham oʻqish mumkin. Koʻplab klassik olimlar uni qudrat va saxovat maʼnolarida tushunganlar. Ifoda bir vaqtning oʻzida bir nechta maʼnoni oʻz ichiga oladi va halol talqin ularning barchasini saqlaydi.
1929-yilda Edvin Habbl uzoq galaktikalar bizdan uzoqlashayotganini va ular qanchalik uzoq boʻlsa, shunchalik tez uzoqlashayotganini koʻrsatdi (Hubble, 1929) — bu koinot kengayayotgani haqidagi birinchi kuchli kuzatuv dalili edi. 1998 va 1999-yillarda uzoqdagi portlayotgan yulduzlarni oʻrgangan ikki guruh bu kengayish tezlashayotganini aniqladi (Riess va hammualliflar, 1998; Perlmutter va hammualliflar, 1999) va bu ish 2011-yilgi fizika boʻyicha Nobel mukofoti bilan taqdirlandi. Moʻmin buni bilib olgach, “va, albatta, Biz uni kengaytiruvchimiz” oyatini oʻqiganda, bu hamohanglik taʼsirli. Ammo u baribir hamohanglik. Oyat Alloh bino qilgan narsaning koʻlamiga hayrat bilan qarashga chorlaydi; u kosmologiya maqolasi emas va boʻlishi ham shart emas.
Oyat birinchi keladi. Ilm-fan uning yonida oyatga kerak boʻlgan isbot sifatida emas, tafakkur sifatida turadi.
Mustahkam oʻrnatilgan togʻlar
Qurʼon soʻraydi: “Yerni toʻshak, togʻlarni esa qoziqlar qilmadikmi?” (Qurʼon 78:6–7) va togʻlar yer odamlar bilan chayqalmasligi uchun unda mustahkam oʻrnatilganini aytadi (Qurʼon 16:15). Qoziq asosan yashirin boʻladi: kichik bir qismi koʻrinadi, qolgani esa pastdan ushlab turadi.
Geologiyaning bu manzaraning oʻz talqini bor. 1855-yilda astronom Jorj Eyri geodeziya oʻlchovlaridagi bir jumboqni tushuntirib, ulkan togʻ tizmalari ostidagi zichroq jinslarda suzib yuruvchi yengilroq poʻstning chuqur “ildizlari” tomonidan ushlab turiladi, xuddi aysberg hajmining katta qismi suv ostida boʻlib suzganidek, degan fikrni ilgari surdi (Airy, 1855). Izostaziya deb ataladigan bu muvozanat bugun yer haqidagi fanlarning asosiy gʻoyalaridan biri: yirik tizmalar oʻrtachadan ancha qalin poʻst ustida turadi.
Halol chegara mana bu. Koʻpincha togʻlar “zilzilalarni toʻxtatadi” degan gapni oʻqiysiz. Bunday emas. Togʻ tizmalari zilzilalarni keltirib chiqaradigan yer plitalarining aynan oʻsha sekin toʻqnashuvlari tufayli koʻtariladi, shuning uchun biz bu daʼvoni takrorlamaymiz. Qoziq tasviri oʻrinli; qolgani esa haddan oshishdir.
Asalari
Butun bir sura — Nahl surasi asalari nomi bilan atalgan va uning ikki oyati asalarining hayotini tasvirlaydi:
وَأَوْحَىٰ رَبُّكَ إِلَى ٱلنَّحْلِ أَنِ ٱتَّخِذِى مِنَ ٱلْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ ٱلشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ ثُمَّ كُلِى مِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِ فَٱسْلُكِى سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا ۚ يَخْرُجُ مِنۢ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُّخْتَلِفٌ أَلْوَٰنُهُۥ فِيهِ شِفَآءٌ لِّلنَّاسِ
“Robbing asalariga ilhom qildi: togʻlarda, daraxtlarda va odamlar quradigan narsalarda uylar qil. Soʻng har xil mevalardan ye va Robbingning senga oson qilingan yoʻllaridan yur. Ularning qorinlaridan turli rangdagi ichimlik chiqadi, unda odamlar uchun shifo bor.”
Qurʼon 16:68–69
Bir nechta tafsilot entomologlar biladigan narsalar bilan goʻzal tarzda uygʻunlashadi.
- Ishchi arilar urgʻochi. Asalari oilasida mum uyalarini quradigan, lichinkalarni parvarish qiladigan va ozuqa izlab uchib chiqadigan arilarning barchasi urgʻochi ishchi arilardir (USDA). Ushbu oyatlarda asalariga qaratilgan feʼllar muannas (urgʻochi) shaklda. Arab grammatikasi buni faqat jamlovchi ot bilan ham izohlay oladi, shuning uchun bu hech narsaning isboti emas, ammo goʻzal muvofiqlik.
- Oson qilingan yoʻllar. Yaxshi gullarni topgan ozuqa yigʻuvchi ari qaytib kelib, singillariga ozuqaning yoʻnalishi va masofasini bildiradigan “dumgʻaza raqsi”ni ijro etadi — bu kashfiyot uchun Karl fon Frish 1973-yilgi Nobel mukofotiga sherik boʻlgan. Keyinchalik arilarni radar bilan kuzatish chaqirilgan arilar raqs tasvirlagan joyga toʻgʻri uchib borishini tasdiqladi (Riley va hammualliflar, 2005).
- Qorinlaridan, turli rangda. Arilar gul shirasini uyaga asal oshqozonida olib keladi, uya ichida esa uni bir-biriga uzatib, fermentlar qoʻshadi va suvini bugʻlatib, asalga aylantiradi (Seeley, 1995). Uning rangi, taʼmi va tarkibi shira olingan gullarga qarab farq qiladi (da Silva va hammualliflar, 2016).
“Odamlar uchun shifo” haqida-chi? Haqiqiy dalillar bor, ammo ularning chegaralari ham bor. Cochrane sharhi asal bolalardagi yoʻtal alomatlarini davolanmaslik yoki platseboga qaraganda yaxshiroq yengillashtirishi ehtimolini, ammo keng tarqalgan bitta yoʻtal dorisiga nisbatan kam farq qilishini aniqlagan (Oduwole va hammualliflar, 2018). Boshqa bir sharh asal qisman chuqurlikdagi kuyishlarni baʼzi anʼanaviy bogʻlamlardan tezroq bitirishi mumkinligini aniqlagan, biroq dalillarning aksariyatini past sifatli deb baholagan (Jull va hammualliflar, 2015). Asal hamma dardga davo emas va infant botulizm xavfi tufayli uni 12 oylikdan kichik chaqaloqlarga hech qachon bermaslik kerak (NHS).
Bir kuni Paygʻambarimiz ﷺ birodari qorin ogʻrigʻidan shikoyat qilgan bir kishiga unga asal berishni aytdilar. U kishi bir necha marta qaytib kelib, foyda bermaganini aytdi, Paygʻambarimiz ﷺ esa Alloh rost aytgan, ayb birodaringning qornida, deb javob berdilar; u yana asal berdi va birodari tuzaldi (Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 5684, Ṣaḥīḥ Muslim 2217). Olimlar buni tibbiy koʻrsatma emas, balki tavakkul va sabot saboqi deb biladilar va u shifokorga murojaat qilishning oʻrnini bosmaydi.
Xurmo daraxti va changlatuvchi shamollar
Qurʼonda aytiladi: “Va shamollarni changlatuvchi qilib yubordik” (Qurʼon 15:22). Ibn Kasir bu soʻzni bulutlarni yomgʻir bilan ogʻirlashtiradigan va daraxtlarni kurtak chiqarib, meva beradigan qiladigan shamollar deb izohlagan. Bugun botaniklar oʻtlardan tortib juda koʻp daraxtlargacha boʻlgan koʻplab oʻsimliklar changini tashish uchun shamolga tayanishini biladilar (Ackerman, 2000).
Xurmo daraxti alohida holat. Uning erkak va urgʻochi daraxtlari alohida boʻladi (Chao va Krueger, 2007) va bogʻbonlar qadimdan erkak gullarning changini urgʻochi gullarga qoʻlda olib borishadi, chunki faqat shamolga tayanish hosilni kamaytiradi (FAO). Paygʻambarimiz ﷺ yonidan oʻtib qolganlarida Madina ahli aynan shu ishni qilayotgan edilar. U zot buning foydasi bor deb oʻylamasliklarini aytdilar, ular buni toʻxtatdilar va oʻsha yili hosil kam boʻldi. Bu haqda u zotga aytishganda, u zot: “Dunyo ishlaringizni sizlar yaxshiroq bilasizlar”, dedilar (Ṣaḥīḥ Muslim 2363). Boshqa bir rivoyatda u zot tushuntirganlar: dindan biror narsani buyursalar, uni olinglar; oʻz fikrlaridan gapirsalar, u zot ham bir insondirlar (Ṣaḥīḥ Muslim 2362).
Bu qisqa rivoyat butun mavzu boʻyicha eng aniq saboqlardan biridir. Vahiy bizni imon va ibodatda yoʻllaydi; xurmoni qanday changlatish esa kuzatish va tajriba orqali oʻrganiladi. Bu chegarani Paygʻambarimiz ﷺ oʻzlari belgilaganlar va buni kamtarlik bilan qilganlar.
Ilm-fan nimani koʻrsata oladi va nimani koʻrsata olmaydi
Ilm-fan narsalar qanday ishlashini aytib berishda juda yaxshi: galaktikalar qanchalik tez uzoqlashayotgani, ari singillariga gullar qayerdaligini qanday aytishi. Ammo u umuman nega koinot borligini, uning ortida kim turganini yoki buning evaziga biz nimaga qarzdor ekanimizni aytish uchun moʻljallanmagan. Qurʼon aynan shu savollarni beradi. Alloh odamlarga Oʻz alomatlarini ufqlarda va oʻzlarining ichida koʻrsatishini, toki bu haq ekani ularga ayon boʻlishini aytadi (Qurʼon 41:53). Alomat allaqachon izlayotgan imonni chuqurlashtira oladi. U hech qachon imonga majburlaydigan laboratoriya natijasi boʻlishi uchun moʻljallanmagan.
Nega Awwab “moʻjiza” haqidagi oshirib yuborilgan daʼvolardan qochadi
Mashhur videolar koʻpincha bu maqoladan uzoqroqqa borib, oyat biror kashfiyotni “bashorat qilgan” deydi. Biz bunday demaymiz va buning toʻrtta sababi bor.
- Halollik buyurilgan. Qurʼon bilmagan narsamizga ergashishdan qaytaradi (Qurʼon 17:36). Oyat biror nazariyani “isbotlaydi” deyish bilganimizdan koʻproq narsani daʼvo qilishdir.
- Ilm-fan oʻzgaradi. Agar imon bugungi nazariyaga bogʻlansa, nazariya qayta koʻrib chiqilganda u himoyasiz qoladi. Oyatlarga bunday xavf kerak emas.
- Zaif daʼvolar ishonchga putur yetkazadi. Xabardor oʻquvchi bitta oshirib yuborilgan daʼvoni topsa, qolganlariga, jumladan haqiqatga ham ishonmay qoʻyadi.
- Bu Qurʼonning maqsadini notoʻgʻri talqin qiladi. Qurʼon — hidoyat. Uning alomatlari bahslarda gʻolib chiqish uchun emas, odamlarni Allohga qaytarish uchun.
Shuning uchun Awwabʼning Bilim oʻyini va Hidoyat kartalari akademik jihatdan munozarali boʻlgan Qurʼondagi embriologiyani ilmiy isbot sifatida taqdim etish (Bigliardi, 2017), togʻlar zilzilalarning oldini oladi degan gʻoya yoki 55:19–20-oyatlardagi “ikki dengiz” hech qachon aralashmaydi degan daʼvolarni kiritmaydi. Numerologiya ham kiritilmaydi. Toʻliq uslub Ishonchlilik — asos maqolasida, vahiyning haqiqiy sonlari esa Qurʼon va Sunnatdagi sonlar maqolasida. Qolgan narsa butun umr qarab, tafakkur qilish uchun hamon yetarlidan ham ortiq.
Koʻp beriladigan savollar
Qurʼonda ilmiy moʻjizalar bormi?
Koʻplab musulmonlar baʼzi oyatlar zamonaviy kashfiyotlar bilan hayratlanarli darajada hamohang ekanini sezadilar va bu tafakkur qilishga arziydi. Ammo bu oyatlarning klassik talqinlari koʻpincha kengroq, ilm-fan esa oʻzgarib turadi, shuning uchun ehtiyotkor olimlar oyat biror nazariyani “isbotlaydi” deyishdan ogohlantiradilar. Awwab bunday bogʻliqliklarni isbot sifatida emas, oyat yonidagi tafakkur sifatida taqdim etadi.
Qurʼon 51:47 kengayayotgan koinotni tasvirlaydimi?
Mūsiʿūn soʻzi “uni keng qiluvchi” yoki “uni kengaytiruvchi” degan maʼnoni anglatishi mumkin va koʻplab oʻquvchilar buni yigirmanchi asrda kashf etilgan koinot kengayishi bilan bogʻlaydilar. U “qudrati keng” degan maʼnoni ham anglatishi mumkin — koʻplab klassik olimlar uni shunday tushunganlar. Ikkala talqin ham til jihatidan asosli, shuning uchun bu bogʻliqlik isbot emas, tafakkurdir.
Asal har qanday kasallikka davomi?
Yoʻq. Qurʼonda asalda shifo borligi aytilgan va tadqiqotlar uning baʼzi qoʻllanishlarini, masalan, bolalardagi yoʻtalni yengillashtirish va baʼzi kuyishlarning bitishiga yordam berishni qoʻllab-quvvatlaydi. Dalillar cheklangan, asal tibbiy yordamning oʻrnini bosmaydi va uni 12 oylikdan kichik chaqaloqlarga hech qachon bermaslik kerak.
Nega Awwab embriologiya dalilidan foydalanmaydi?
Chunki inson rivojlanishi haqidagi oyatlarni zamonaviy ilmiy isbot sifatida taqdim etish akademik jihatdan munozarali. Oyatlarning oʻzi Qurʼonning bir qismi va tafakkurga loyiq; biz shunchaki ular uchun himoya qilib boʻladiganidan ortiq narsani daʼvo qilmaymiz.
Manbalar
Qurʼon havolalari oyatni quran.com saytida, hadis havolalari esa rivoyatni sunnah.com saytida ochadi — u yerda toʻliq matnni oʻqishingiz mumkin. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī va Ṣaḥīḥ Muslim toʻplamlaridagi rivoyatlarni hadis olimlari sahih deb qabul qilganlar; boshqa toʻplamlar uchun daraja havola yonida berilgan.
- Qurʼon 88:17–20: tuyaga, osmonga, togʻlarga va yerga qarang.
- Qurʼon 3:190–191: yaratilishda aql egalari uchun alomatlar.
- Qurʼon 2:2: Kitob — hidoyat.
- Qurʼon 21:30: osmonlar va yer ajratildi va har bir tirik narsa suvdan yaratildi.
- Qurʼon 51:47: qudrat bilan bino qilingan va keng qilingan osmon.
- Qurʼon 78:6–7 va 16:15: togʻlar qoziqlar sifatida, yer chayqalmasligi uchun mustahkam oʻrnatilgan.
- Qurʼon 16:68–69: asalari va ularning qorinlaridan chiqadigan turli rangdagi ichimlik.
- Qurʼon 15:22: changlatuvchi shamollar.
- Qurʼon 41:53 va 17:36: ufqlarda va ichimizdagi alomatlar; bilmagan narsamizga ergashmaslik.
- Qurʼon 55:19–20: ikki dengiz va ular orasidagi toʻsiq.
- Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 5684 va Ṣaḥīḥ Muslim 2217: qorin ogʻrigʻidan shikoyat qilgan kishiga asal.
- Ṣaḥīḥ Muslim 2362 va Ṣaḥīḥ Muslim 2363: xurmo daraxtlari: “Dunyo ishlaringizni sizlar yaxshiroq bilasizlar”.
- Ibn Kasir, Tafsīr al-Qurʾān al-ʿAẓīm, 21:30 va 15:22 oyatlari haqida.
- NASA Science, Why is water so important for life as we know it?
- Cooper G.M. (2000). The Cell: A Molecular Approach, 2nd ed., “The Molecular Composition of Cells”, NCBI Bookshelf.
- Planck Collaboration (2020). Planck 2018 results. VI. Cosmological parameters. Astronomy & Astrophysics.
- Hubble E. (1929). A relation between distance and radial velocity among extra-galactic nebulae. Proceedings of the National Academy of Sciences.
- Riess A.G. va boshq. (1998). Observational evidence from supernovae for an accelerating universe and a cosmological constant. The Astronomical Journal.
- Perlmutter S. va boshq. (1999). Measurements of Ω and Λ from 42 high-redshift supernovae. The Astrophysical Journal.
- The Nobel Prize in Physics 2011 — koinotning tezlashib kengayishi.
- Airy G.B. (1855). On the computation of the effect of the attraction of mountain-masses, as disturbing the apparent astronomical latitude of stations in geodetic surveys. Philosophical Transactions of the Royal Society of London.
- Encyclopaedia Britannica, Isostasy
- U.S. Department of Agriculture, Pollinator Week fact sheet — oila tarkibi: ishchi arilarning barchasi urgʻochi.
- The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1973 — Karl fon Frish, Konrad Lorens va Nikolas Tinbergen.
- Riley J.R., Greggers U., Smith A.D. va boshq. (2005). The flight paths of honeybees recruited by the waggle dance. Nature.
- Seeley T.D. (1995). Coordination of nectar collecting and nectar processing. The Wisdom of the Hive, Harvard University Press.
- da Silva P.M. va boshq. (2016). Honey: chemical composition, stability and authenticity. Food Chemistry.
- Oduwole O. va boshq. (2018). Honey for acute cough in children. Cochrane Database of Systematic Reviews.
- Jull A.B. va boshq. (2015). Honey as a topical treatment for wounds. Cochrane Database of Systematic Reviews.
- NHS, Foods to avoid giving babies and young children — 12 oylikdan oldin asal berilmaydi.
- Ackerman J.D. (2000). Abiotic pollen and pollination: ecological, functional, and evolutionary perspectives. Plant Systematics and Evolution.
- Chao C.T. va Krueger R.R. (2007). The date palm (Phoenix dactylifera L.): overview of biology, uses, and cultivation. HortScience.
- FAO, Date Palm Cultivation: pollination and bunch management
- Bigliardi S. (2017). The “scientific miracle of the Qur’ān,” pseudoscience, and conspiracism. Zygon: Journal of Religion and Science.