Yawancinmu mun san wannan lokacin sosai. Kuna juya kai zuwa dama, sannan zuwa hagu, kuma kafin sallama ta biyu ta ƙare hannunku ya riga ya miƙa zuwa wayarku. Sallah ta ƙare, amma 'yan mintunan da ke biye da ita suna cikin kyaututtukan yini mafi natsuwa, kuma Annabi ﷺ ya cika su da ambaton Allah.
Wannan jagorar tana bin azkar (kalmomin ambaton Allah) da ya kan faɗa bayan salloli na farilla, cikin tsari mai sauƙi da za ku iya koya mataki ɗaya bayan ɗaya. Kowanne yana tare da Larabcinsa, rubutun lafazinsa, ma'anarsa da tushensa, don ku san abin da kuke faɗa da kuma dalilinsa. Inda malamai suka saɓa kan cikakkun bayanai, an ajiye manyan ra'ayoyi gefe da gefe.
A taƙaice
Dalilin da yasa mintunan bayan sallama suke da muhimmanci
Alƙur'ani ya haɗa ƙarshen sallah kai tsaye da ambaton Allah: “Idan kun gama sallah, ku ambaci Allah a tsaye, a zaune, ko a kwance a kan sasanninku” (Alƙur'ani 4:103). Ba a nufin sallah ta ƙare kamar ƙofar da aka rufe da ƙarfi ba. Ana nufin ta kwararo zuwa sauran yini. (Idan sallar kanta takan zama cikin gaggawa, jagorarmu kan khushū'i a sallah tana tafiya daidai da wannan.)
Ɗaya daga cikin ruwayoyi mafi taɓa zuciya game da waɗannan azkar ya fara ne da ƙorafi. Wasu daga cikin Sahabbai talakawa sun zo wurin Annabi ﷺ suka ce masu dukiya sun riga su: suna sallah da azumi kamar yadda talakawa suke yi, amma kuma suna da kuɗin bayar da sadaka da 'yanta bayi. Bai ce musu su nemi kuɗi ba. Ya koya musu su yi tasbihi, godiya da kabbara ga Allah sau talatin da uku kowanne bayan kowace sallah, abin da zai ba su damar cim ma waɗanda suka riga su (Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 843, Ṣaḥīḥ Muslim 595). Da masu dukiyar suka ji labarin suka yi haka su ma, sai ya ce: “Wannan falalar Allah ce, yana bayar da ita ga wanda ya so” (Ṣaḥīḥ Muslim 595).
Akwai adalci mai zurfi a cikin hakan. Waɗannan kalmomi ba su da tsada. Ba sa buƙatar kuɗi, ko ƙarfi, ko wani ilimi na musamman. Duk wanda ya gama sallah yana iya faɗarsu, kuma wannan shi ne ainihin manufar.
1. Ku nemi gafara, sannan ku yabi Tushen Aminci
Thawbān ya ruwaito cewa idan Annabi ﷺ ya gama sallarsa, yakan nemi gafarar Allah sau uku sannan ya faɗi kalmomin da ke ƙasa (Ṣaḥīḥ Muslim 591). Aka tambayi ɗaya daga cikin masu ruwaito shi, malami al-Awzāʿī, yadda ake neman gafarar, sai ya amsa: ku ce Astaghfirullāh, astaghfirullāh.
أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ، أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ، أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ
اللَّهُمَّ أَنْتَ السَّلاَمُ وَمِنْكَ السَّلاَمُ تَبَارَكْتَ ذَا الْجَلاَلِ وَالإِكْرَامِ
Astaghfirullāh (sau uku). Allāhumma anta as-salām wa minka as-salām, tabārakta dhal-jalāli wal-ikrām.
“Ina neman gafarar Allah. Ya Allah, Kai ne Aminci, kuma daga gare Ka aminci yake. Albarkarka ta yawaita, Ma'abocin girma da karamci.”
Ṣaḥīḥ Muslim 591
Zai iya zama abin mamaki a nemi gafara nan da nan bayan an yi aiki nagari. Amma wannan shi ne darasin. Babu sallar da take cikakkiya: tunani yakan yi yawo, a gaggauta wata aya, ruku'u ya gajarta fiye da yadda ya kamata. Neman gafara nan take yana sa ibada ta kasance cikin tawali'u, kuma yana hana mu ɗaukar sallah kamar alheri ne muka yi wa Allah. Sannan yabo na farko shi ne na Allah a matsayin as-Salām, ɗaya daga cikin sunayensa a cikin Alƙur'ani (59:23). Kuna iya karanta game da shi tare da sauran a cikin jagorarmu kan Sunayen Allah 99.
2. Ku shaida cewa Allah kaɗai ne ke bayarwa kuma yake hanawa
Al-Mughīrah ibn Shuʿbah ya sa an rubuta wasiƙa zuwa ga Muʿāwiyah yana bayyana abin da Annabi ﷺ ya kasance yana faɗa a ƙarshen kowace sallar farilla (Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 844, Ṣaḥīḥ Muslim 593):
لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ، اللَّهُمَّ لاَ مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ، وَلاَ مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ، وَلاَ يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدُّ
Lā ilāha illallāhu waḥdahu lā sharīka lah, lahul-mulku wa lahul-ḥamd, wa huwa ʿalā kulli shayʾin qadīr. Allāhumma lā māniʿa limā aʿṭayt, wa lā muʿṭiya limā manaʿt, wa lā yanfaʿu dhal-jaddi minkal-jadd.
“Babu abin bautawa da gaskiya sai Allah shi kaɗai, ba shi da abokin tarayya. Mulki nasa ne, godiya kuma tasa ce, kuma Shi mai iko ne a kan komai. Ya Allah, babu mai hana abin da Ka bayar, kuma babu mai bayar da abin da Ka hana, kuma dukiyar mai dukiya ba za ta amfane shi a gare Ka ba.”
Jumlar ƙarshe ta cancanci a tsaya a kanta a hankali. Al-jadd na nufin sa'a, dukiya ko matsayi mai girma. Al-Bukhārī ya rubuta a ƙarƙashin wannan hadisi cewa al-Ḥasan ya fassara shi da dukiya. Idan ana faɗarsa bayan kowace sallah, yana sake daidaita tunaninku cikin natsuwa game da inda abubuwa suke fitowa. Aikinku, wa'adin da ke gabanku, mutumin da kuke damuwa da shi: babu ɗayansu da zai iya bayarwa ko hana wani abu da Allah bai ƙaddara ba.
3. Ɗari: tsarki, godiya da girma
Wannan shi ne zuciyar azkar bayan sallah, kuma shi ne abin da aka koya wa Sahabbai talakawa. Ana cewa:
- سُبْحَانَ اللَّهِ Subḥān Allāh — “Tsarki ya tabbata ga Allah”, sau 33
- الْحَمْدُ لِلَّهِ al-ḥamdu lillāh — “Dukkan godiya ta Allah ce”, sau 33
- اللَّهُ أَكْبَرُ Allāhu akbar — “Allah ne mafi girma”, sau 33
- Don cika ɗari — Lā ilāha illallāhu waḥdahu lā sharīka lah, lahul-mulku wa lahul-ḥamd, wa huwa ʿalā kulli shayʾin qadīr
Game da wannan sigar, Annabi ﷺ ya ce duk wanda ya yi ta bayan kowace sallah, “za a gafarta masa zunubansa ko da sun kai kamar kumfar teku” (Ṣaḥīḥ Muslim 597). Malamai da yawa sun bayyana cewa zunuban da ake nufi a nan ƙanana ne. Duk da haka alƙawari ne mai ban mamaki ga mintuna biyu na lokacinku.
Akwai wasu ingantattun sigogi ma. A ɗaya, ana cewa Allāhu akbar sau 34 maimakon ƙara jumlar rufewa, ta haka a cika ɗari; Annabi ﷺ ya kira waɗannan jumloli waɗanda mai faɗarsu “ba zai taɓa yin takaici ba” (Ṣaḥīḥ Muslim 596). A wata gajeriyar siga kuma, ya koyar da goma-goma na kowanne bayan kowace sallah (Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 6329). Don haka a ranar da dole ne ku tafi da gaske, talatin har yanzu sunna ce, ba gazawa ba.
Sallah tana ƙarewa da sallama. Zikiri yana ɗaukar ta zuwa sauran yininku.
Game da ƙirga kuma, ʿAbdullāh ibn ʿAmr ya ce ya ga Annabi ﷺ yana ƙirga tasbihinsa da yatsunsa (Sunan Abī Dāwūd 1502; al-Albānī ya ce ṣaḥīḥ ne). Mutane da yawa har yanzu suna ƙirga a kan gaɓoɓin yatsun hannun dama. Idan na'urar ƙirga tana taimaka muku, na'urar ƙirga tasbihi a cikin sashen Ruhi na Awwab tana ƙirga muku zagayen 33·33·34, tare da ɗan girgiza mai laushi a kowane ƙirgi.
4. Ayatul Kursiyyu, aya mafi girma
Abū Umāmah ya ruwaito cewa Annabi ﷺ ya ce: “Duk wanda ya karanta Ayatul Kursiyyu bayan kowace sallar farilla, babu abin da zai shiga tsakaninsa da shiga Aljanna sai mutuwa” (an-Nasāʾī, as-Sunan al-Kubrā 9848, mai lamba 9928 a wasu bugu; al-Albānī ya ce ṣaḥīḥ ne a cikin Ṣaḥīḥ al-Jāmiʿ 6464). Aya ɗaya ce kawai, ta 255 a cikin Suratul Baƙara, kuma gaba ɗayanta game da wane ne Allah. Lokacin da Annabi ﷺ ya tambayi Ubayy ibn Kaʿb wace aya ce mafi girma a cikin Littafin Allah, Ubayy ya amsa da wannan, sai Annabi ﷺ ya bugi ƙirjinsa ya ce, “Ilimi ya yi maka daɗi” (Ṣaḥīḥ Muslim 810).
ٱللَّهُ لَآ إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلْحَىُّ ٱلْقَيُّومُ ۚ لَا تَأْخُذُهُۥ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ ۚ لَّهُۥ مَا فِى ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَمَا فِى ٱلْأَرْضِ ۗ مَن ذَا ٱلَّذِى يَشْفَعُ عِندَهُۥٓ إِلَّا بِإِذْنِهِۦ ۚ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ ۖ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَىْءٍ مِّنْ عِلْمِهِۦٓ إِلَّا بِمَا شَآءَ ۚ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ ۖ وَلَا يَـُٔودُهُۥ حِفْظُهُمَا ۚ وَهُوَ ٱلْعَلِىُّ ٱلْعَظِيمُ
“Allah: babu abin bautawa sai Shi, Rayayye, Mai tsayuwa da kula da komai. Gyangyaɗi ba ya kama Shi, haka ma barci. Nasa ne duk abin da ke cikin sammai da duk abin da ke cikin ƙasa. Wane ne zai iya yin ceto a wurinsa sai da izininsa? Yana sane da abin da ke gabansu da abin da ke bayansu, kuma ba sa kewaye da komai na iliminsa sai abin da Ya so. Kursiyyunsa ya yalwaci sammai da ƙasa, kuma kiyaye su ba ya gajiyar da Shi. Shi ne Maɗaukaki, Mai girma.”
Alƙur'ani 2:255
Idan har yanzu kuna koyonta, ku gwada jumla ɗaya a kowane mako. Kafin ƙarshen watanni biyu za ku iya ta, kuma za ku riga kun karanta ta sau ɗaruruwa a kan hanya.
5. Ƙul guda uku
ʿUqbah ibn ʿĀmir ya ce: “Manzon Allah ﷺ ya umarce ni in karanta al-muʿawwidhāt bayan kowace sallah” (Sunan Abī Dāwūd 1523; al-Albānī ya ce ṣaḥīḥ ne). Al-muʿawwidhāt su ne surorin neman tsari: Suratul Falaƙ (113) da Suratun Nas (114). Saboda kalmar Larabcin jam'i ce, malamai da yawa suna haɗa Suratul Ikhlas (112) da su, shi ya sa mutane kan ce “Ƙul guda uku”. Wasu kuma suna ganin biyun ƙarshe kaɗai ake nufi. Karanta dukkan ukun ya ƙunshi fahimtar biyun.
Gaba ɗayansu ba sa kai minti ɗaya: sura ɗaya kan kaɗaitakar Allah, “Ka ce, Shi ne Allah, Makaɗaici” (Alƙur'ani 112:1), da biyu waɗanda ke roƙon Ubangijin safiya da Ubangijin mutane kariya daga kowace cuta, wadda ake gani da wadda ba a gani.
6. Addu'ar da Annabi ﷺ ya ce wa aboki kada ya taɓa barinta
Wata rana Annabi ﷺ ya kama hannun Muʿādh ibn Jabal ya ce, “Ya Muʿādh, wallahi ina sonka,” sannan ya yi masa wasiyya kada ya taɓa barin wannan addu'a a ƙarshen kowace sallah (Sunan Abī Dāwūd 1522; al-Albānī ya ce ṣaḥīḥ ne):
اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَى ذِكْرِكَ وَشُكْرِكَ وَحُسْنِ عِبَادَتِكَ
Allāhumma aʿinnī ʿalā dhikrika wa shukrika wa ḥusni ʿibādatik: “Ya Allah, Ka taimake ni in ambace Ka, in gode maKa, in kuma bauta maKa da kyau.”
Wuri ne da ya dace a ƙare. Kowace jumla kafinta ambaton Allah ce. Wannan kuma tana furta cewa ba ma iya ambatonsa da kyau ma sai da taimakonsa.
Inda malamai suka saɓa
Tsari. Ruwayoyin sun ambaci waɗannan azkar daban-daban kuma ba su ƙayyade tsari guda ba. Tsarin da ke sama sananne ne kuma na ɗabi'a, amma kowane tsari ya yi.
Da ƙarfi ko a hankali. Ibn ʿAbbās ya ruwaito cewa a zamanin Annabi ﷺ mutane sukan ɗaga muryoyinsu da zikiri idan sun gama sallar farilla (Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 841). Wasu malamai suna ɗaukar wannan a matsayin sunna mai dorewa. Wasu kuma, ciki har da al-Shāfiʿī, sun fahimci cewa an yi shi ne na wani lokaci don koyar da mutane, kuma sun fi son murya ƙasa-ƙasa don kada a dami waɗanda har yanzu suke sallah.
Kafin ko bayan sallar sunna. ʿĀʾishah ta ruwaito cewa bayan sallama Annabi ﷺ yakan zauna ne kawai gwargwadon lokacin da zai faɗi Allāhumma anta as-salām… (Ṣaḥīḥ Muslim 592). Wani ɓangare saboda wannan dalili, a mazhabar Hanafiyya abin da aka saba shi ne a faɗi gajeren zikirin, a yi sallar sunna, sannan a cika dogon azkar. Wasu malamai da yawa sun fi son a gama azkar da farko. Dukkansu ana yin su sosai; ku tambayi malamin da kuka amince da shi game da halinku.
Shawara: Kada ku yi ƙoƙarin koyon duk wannan lokaci ɗaya. Ku fara da ɗarin a wannan makon, ku ƙara Ayatul Kursiyyu a gaba, sannan Ƙul ɗin. Ɗora sabon abu ɗaya a kan sallar da kuke kiyayewa tuni ita ce dabarar da muka bayyana a cikin yadda za ku kiyaye salloli biyar na kowace rana.
Tambayoyin da aka fi yi
Tsawon wane lokaci azkar bayan sallah suke ɗauka?
Cikin natsuwa, dukkan azkar da ke cikin wannan jagorar suna ɗaukar kusan minti huɗu zuwa shida. Jumloli ɗari na tasbihi, tahmidi da kabbara kaɗai suna ɗaukar kusan minti biyu. A ranar gaggawa, Annabi ﷺ ya kuma koyar da gajeriyar siga ta goma-goma na kowanne (Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 6329).
Ana cewa “Allah ne mafi girma” sau 33 ko sau 34?
Dukkansu ingantattu ne. A wata ruwaya ana faɗin kowace jumla sau 33 a cika ɗari da Lā ilāha illallāhu waḥdahu… (Ṣaḥīḥ Muslim 597). A wata kuma, ana kabbara sau 34 (Ṣaḥīḥ Muslim 596). Mutane da yawa suna musanya tsakaninsu domin sunnonin biyu su ci gaba da rayuwa.
Shin waɗannan azkar na salloli na farilla ne kawai?
Wasu daga cikin ruwayoyin sun ambaci salloli na farilla musamman, kamar ruwayar al-Mughīrah game da abin da Annabi ﷺ yakan faɗa a ƙarshen kowace sallar farilla (Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 844), don haka yawancin malamai suna danganta wannan rukuni da salloli biyar na kowace rana. Wasu ruwayoyin kuma suna cewa “bayan kowace sallah” kawai. Ambaton Allah bayan sallar nafila abu ne mai kyau a kowane hali; rukunin da aka bayyana a nan shi ne sunnar salloli na farilla.
Shin zan iya yin azkar bayan sallah ina tafiya ko ina tuƙi?
Ambaton Allah bai taƙaita ga wani yanayi guda ba: Alƙur'ani ya yi magana kan ambatonsa a tsaye, a zaune da kuma a kwance a kan sasanni (Alƙur'ani 4:103). Zama a wurinku shi ne cikakkiyar sunna, amma idan dole ne ku tafi, gama azkar a kan hanya ya fi barinsu nesa ba kusa ba.
Tushe
Nassoshin Alƙur'ani suna buɗe ayar a quran.com, nassoshin hadisi kuma suna buɗe ruwayar a sunnah.com, inda za ku iya karanta cikakken rubutun. Malaman hadisi sun karɓi ruwayoyin da ke cikin Ṣaḥīḥ al-Bukhārī da Ṣaḥīḥ Muslim a matsayin ingantattu; ga sauran littattafai, an ba da darajar hadisin a gefen nassin.
- Alƙur'ani 4:103: ambaton Allah bayan an gama sallah.
- Alƙur'ani 2:255: Ayatul Kursiyyu.
- Alƙur'ani 59:23: as-Salām a cikin Sunayen Allah.
- Alƙur'ani 112, 113 da 114: al-Ikhlāṣ, al-Falaq da an-Nās.
- Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 843 da Ṣaḥīḥ Muslim 595: an koya wa Sahabbai talakawa su yi tasbihi, godiya da kabbara ga Allah bayan kowace sallah.
- Ṣaḥīḥ Muslim 591: Thawbān: neman gafara sau uku, sannan “Allāhumma anta as-salām”.
- Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 844 da Ṣaḥīḥ Muslim 593: wasiƙar al-Mughīrah: “babu mai hana abin da Ka bayar”.
- Ṣaḥīḥ Muslim 597: talatin da uku na kowanne, a cika ɗari da tahlili.
- Ṣaḥīḥ Muslim 596: sigar da ke da kabbara talatin da huɗu.
- Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 6329: gajeriyar siga ta goma-goma na kowanne.
- Sunan Abī Dāwūd 1502 (al-Albānī ya ce ṣaḥīḥ ne): ƙirga tasbihi da yatsu.
- Ṣaḥīḥ Muslim 810: Ubayy ibn Kaʿb da aya mafi girma.
- an-Nasāʾī, as-Sunan al-Kubrā 9848 (9928 a wasu bugu; al-Albānī ya ce ṣaḥīḥ ne a cikin Ṣaḥīḥ al-Jāmiʿ 6464): Ayatul Kursiyyu bayan kowace sallar farilla.
- Sunan Abī Dāwūd 1523 (al-Albānī ya ce ṣaḥīḥ ne): al-muʿawwidhāt bayan kowace sallah.
- Sunan Abī Dāwūd 1522 (al-Albānī ya ce ṣaḥīḥ ne): addu'ar da aka koya wa Muʿādh ibn Jabal.
- Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 841: zikiri da ƙarfi bayan sallar farilla.
- Ṣaḥīḥ Muslim 592: tsawon lokacin da Annabi ﷺ yakan zauna bayan sallama.