Namaz vaxtları necə hesablanır və tətbiqlər niyə fərqli göstərir

Tətbiqlərdən əvvəl səma var idi. Hər müsəlman namaz vaxtı nə vaxtsa öz gözünüzlə görə biləcəyiniz bir şeyə bağlıdır: üfüqdə ilk işıq, ən yüksək nöqtədəki günəş, uzanan kölgə, batan günəş, sönən son şəfəq. Bu əlamətləri Allah qoyub; saatlarımız sadəcə onlara ayaq uydurmağa çalışır.

Bəs niyə telefonunuz sübh namazını 5:12 göstərir, soyuducunun üstündəki məscid cədvəli isə 5:41? Əlamətlər sabitdir, amma onları dəqiqələrə çevirmək bir neçə ictihadi qərar tələb edir. Bu bələdçi vaxtların Quranda və sünnədə haradan gəldiyini, hər birinin səmada necə göründüyünü, hesablama üsullarının niyə fərqləndiyini və icmanızın istifadə etdiyi üsulu necə tapmağı izah edir.

Vaxtlar rahatlıqdan deyil, vəhydən gəlir

Quran möminlərə bildirir ki, namazın müəyyən vaxtları var və onları saatla deyil, səma ilə təsvir edir:

Başqa ayələr günün quruluşunu cızır. Biri namazı “günəşin meyl etməsindən gecənin qaranlığına qədər, bir də sübh çağı oxunuşunu” əmr edir (İsra surəsi, 17:78). Bir çox təfsirçi bunu günəşin zenitdən keçməsi (zöhr və əsr), gecənin qaranlığı (məğrib və işa) və sübh (sübh namazı) kimi oxuyur. Başqa bir ayədə deyilir:

Təfərrüatları sünnə tamamlayır. Mələk Cəbrayıl (əleyhissəlam) iki gün Kəbənin yanında hər namazda Peyğəmbərə ﷺ imamlıq etdi — əvvəl hər vaxtın başlanğıcında, sonra isə sonuna yaxın — və dedi: “Ey Məhəmməd, bu, səndən əvvəlki peyğəmbərlərin vaxtıdır və vaxt bu iki vaxtın arasındadır” (Sunan Abī Dāwūd 393 və Jāmiʿ at-Tirmidhī 149; əl-Albani həsən səhih hesab edib). Peyğəmbər ﷺ bunu sözlə də xülasə etmişdir: “Zöhrün vaxtı günəş zenitdən keçdikdən sonradır və adamın kölgəsi boyu qədər olana, yəni əsr gəlməyənə qədər davam edir. Əsrin vaxtı günəş saralmayana qədər davam edir. Məğribin vaxtı şəfəq itməyənə qədər davam edir. İşanın vaxtı gecənin yarısına qədər davam edir. Sübhün vaxtı isə dan yerinin görünməsindən günəş doğmayana qədərdir” (Ṣaḥīḥ Muslim 612).

Hər namazın tək bir anı deyil, vaxt aralığı var. Cədvəl hər aralığın nə vaxt açıldığını göstərir və hər tətbiq məhz bu rəqəmi hesablamağa çalışır.

Hər vaxt səmada nə deməkdir

Sübh: həqiqi dan yeri. Peyğəmbər ﷺ erkən işığın iki növünü ayırd edirdi. Nazik şaquli işıq sütunu — “yalançı dan” — sübh vaxtını bildirmir; həqiqi dan yeri üfüq boyunca üfüqi yayılan ağartıdır (Ṣaḥīḥ Muslim 1094). Quran orucun başlanğıcı üçün eyni obrazdan istifadə edir: “dan yerinin ağ sapı qara sapdan sizin üçün seçilənə qədər” (Quran 2:187). Hesablamalar dan yerini günəşin üfüqdən nə qədər aşağıda olması ilə təsvir edir və üsullar həqiqi dan yerini üfüqdən 15° ilə 20° arasında aşağıda qəbul edir. Sübh namazının vaxtı günəş doğanda bitir.

Zöhr: günortadan bir az sonra. Günəş günortasında günəş ən yüksək nöqtədə olur, kölgələr isə ən qısa. Onun enməyə başladığı an — zəval (günəşin meridiandan keçməsi) — zöhr başlayır. Bu, yalnız uzunluq dairənizdən, saat qurşağınızdan və tarixdən asılıdır, ona görə də hesablanması ən asan vaxtdır. Bir çox üsul ehtiyat üçün həqiqi günortaya bir və ya daha çox dəqiqə əlavə edir.

Əsr: kölgələr uzananda. Əsr kölgə uzunluğu ilə müəyyən edilir. Yerə sancılmış bir çubuq təsəvvür edin. Şafii, Maliki və Hənbəli məzhəbləri əsri onun kölgəsi öz uzunluğuna bərabər olanda, üstəgəl günorta zamanı artıq olan kölgə qədər başladır. Hənəfi məzhəbi isə kölgə uzunluğun iki mislinə, üstəgəl günorta kölgəsinə çatanda başladır. Hər iki görüşün arxasında dəlillər və əsrlərlə davam edən təcrübə var. Enlikdən və fəsildən asılı olaraq onlar arasındakı fərq təxminən yarım saatdan bir saatdan xeyli çoxa qədər dəyişir, ona görə də eyni şəhərdəki iki məscid əsr azanını xeyli fərqli vaxtlarda verə bilər.

Məğrib: gün batımı. Oruc tutanın orucunu nə vaxt açdığını təsvir edərkən Peyğəmbər ﷺ bunu sadə şəkildə ifadə etmişdir: “Gecə bu tərəfdən gəlib, gündüz bu tərəfdən çəkiləndə və günəş batanda” (Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 1954). Hesablamalarda bu, atmosferin işığı necə sındırdığı nəzərə alınmaqla günəşin yuxarı kənarının itdiyi andır, ona görə də astronomik gün batımı sünni üsullarda eynidir; hər hansı fərq bəzi qurumların əlavə etdiyi bir neçə ehtiyat dəqiqəsindən irəli gəlir. (Tehran Universitetinin Cəfəri üsulu istisnadır: o, günəş üfüqdən 4,5° aşağı enənədək, yəni şərqdəki qızartı çəkilənədək gözləyir.)

İşa: gecənin düşməsi. İşa şəfəq — əş-şəfəq — itəndə başlayır. Əbu Hənifənin iki aparıcı tələbəsi də daxil olmaqla alimlərin əksəriyyəti bunu gün batandan sonrakı qırmızı şəfəq kimi başa düşüb; Əbu Hənifə isə bunun qırmızıdan sonra qalan və daha gec çəkilən ağ şəfəq olduğu fikrində idi. Üsullar gecənin düşməsini adətən 14°-dən 18°-ə qədər bucaqla və ya məğribdən sonra müəyyən sayda dəqiqə ilə ifadə edir.

Ṣaḥīḥ Muslim 612 işanın sonunu gecənin yarısı kimi göstərir. Ondan sonrakı vaxt barədə alimlər fərqli fikirdədir: çoxları dan yerindən əvvəl qılınan işanın yenə də səhih olduğunu, amma onu səbəbsiz gecikdirməyin məkruh olduğunu deyir, digərləri isə daha sərtdir. Bu sizə aiddirsə, etibar etdiyiniz bir alimdən soruşun.

Tətbiqiniz və məscidiniz niyə fərqli göstərir

Zöhr və məğrib demək olar ki, xalis həndəsədir, əsr isə bir dəfə seçdiyiniz məzhəbdən asılıdır. Əsl fikir ayrılıqları sübh və işa vaxtlarındadır, çünki şəfəq tədricən işıqlanır və sönür, səmada kəskin bir xətt olmur. Elmi və rəsmi qurumlar eyni əlamətlərə baxıb, öz müşahidələrinə və qənaətlərinə əsaslanaraq fərqli bucaqlar üzərində qərar veriblər.

Hər seçimlər toplusu bir hesablama üsuludur. Açıq mənbəli Adhan kitabxanasının sənədlərində göstərildiyi kimi sübh və işa parametrləri ilə geniş istifadə olunan bəzi üsullar:

• Muslim World League (Ümumdünya Müsəlman Liqası) — 18° / 17°. Dünya üzrə geniş yayılmış standart seçim.
• Egyptian General Authority (Misir Ümumi İdarəsi) — 19,5° / 17,5°. Misirdə və Levantın böyük hissəsində istifadə olunur.
• Karachi (Kəraçi İslam Elmləri Universiteti) — 18° / 18°. Pakistanda və Hindistanda geniş yayılıb.
• Umm al-Qura (Məkkə) — sübh üçün 18,5°; işa məğribdən sabit 90 dəqiqə sonra, Ramazanda isə 120 dəqiqə sonra.
• ISNA (Şimali Amerika) — 15° / 15°. Daha gec sübh və daha erkən işa verir.
• Diyanet (Türkiyə) — 18° / 17°, üstəgəl bir neçə dəqiqəlik ehtiyat payları (günəşin doğuşu daha tez; zöhr, əsr və məğrib daha gec).

15°-lik üsuldan 19,5°-lik üsula keçmək orta enliklərdə sübh vaxtını 20 dəqiqə və ya daha çox, şimal yayında isə daha da çox tez edir. “Tətbiqim səhv göstərir” sirrinin bütün izahı adətən budur. Heç bir rəqəm səhv deyil; onlar “həqiqi dan yeri nə vaxt başlayır?” sualına verilmiş iki diqqətli cavabdır.

Bir qayda aya görə dəyişir. Ramazan ayında Səudiyyə Ərəbistanının rəsmi Umm al-Qura cədvəli işanı məğribdən 90 dəqiqə sonradan 120 dəqiqə sonraya keçirir. Bu üsula əməl edirsinizsə, bayrama qədər işanın yarım saat gec olacağını gözləyin. (Ayın özünün necə müəyyən edildiyi Ramazan 1448 bələdçimizdə izah olunur.)

Günəş vaxtı kamil saxlayır. Bizim üsullarımız onu oxumağa yönəlmiş diqqətli, təvazökar cəhdlərdir.

Yüksək enliklər: gecə heç qaranlıqlaşmayanda

İyunun sonunda gecə yarısı günəşin üfüqdən 18° aşağı enməsi üçün təxminən 48,5° şimal enliyindən cənubda olmalısınız. London 51,5°-də yerləşir; orada ən qısa gecələrdə günəş üfüqdən cəmi təxminən 15° aşağı enir, ona görə də 18°-lik üsul nə həqiqi dan yerini, nə də tam gecəni tapa bilir. Daha şimalda isə şəfəq həftələrlə bütün gecə davam edir.

Sünnə qeyri-adi günlər üçün bir prinsip verir. Peyğəmbər ﷺ bir günün bir il qədər uzun olacağı bir dövrü təsvir edəndə səhabələr bir günün namazlarının kifayət edib-etməyəcəyini soruşdular. O buyurdu: “Xeyr, onun ölçüsünü təxmin edin” (Ṣaḥīḥ Muslim 2937). Alimlər bundan belə nəticə çıxarıblar ki, adi əlamətlər olmayanda vaxtlar tərk edilmir, təxmin edilir.

Necə təxmin etmək məsələsində isə fikirlər ayrılır. Geniş yayılmış yanaşmalar sübh və işanı gecənin bir hissəsinə (məsələn, yeddidə birinə), əlamətlərin hələ göründüyü ən yaxın enliyə və ya onların sonuncu dəfə göründüyü günə əsasən götürür. Bu qədər şimaldakı məscidlər əməl etdikləri yanaşmanı dərc edir və onların yay cədvəli sizin üçün ən etibarlı bələdçidir.

Beş dəqiqəyə yerli məscidinizlə necə uyğunlaşmaq olar

Telefonunuz məscidlə razılaşanda icmanızla birlikdə namaz qılmaq daha asandır:

1. Məscidin bu ay üçün cədvəlini əldə edin. Adətən daha gec olan camaat (iqamə) vaxtlarını deyil, başlanğıc (azan) vaxtlarını oxuyun.
2. Əvvəlcə zöhr və məğribi yoxlayın. Onlar üsuldan demək olar ki, asılı deyil. Bir neçə dəqiqədən çox fərqlənirlərsə, hər şeydən əvvəl yerləşmənizi və saat qurşağınızı yoxlayın (Diyanet tipli ehtiyat payı beş-yeddi dəqiqəni izah edə bilər).
3. Tətbiqinizdə sübh və işanı iki-üç üsul üzrə müqayisə edin. Bir-iki dəqiqə dəqiqliklə uyğun gələn üsul, demək olar ki, mütləq məscidin istifadə etdiyi üsuldur. Heç biri uyğun gəlmirsə, məsciddən soruşun; bəziləri öz düzəldilmiş cədvəllərini dərc edir.
4. Əsr üçün məzhəbinizi məscidə və ya özünüzün əməl etdiyi məzhəbə uyğun seçin.
5. Yayda və səfərə çıxanda yenidən yoxlayın. Bəzi məscidlər yüksək enlikli yaylar üçün qaydalarını dəyişir, üsullar isə bölgələrə uyğundur, ona görə də martda evdə tapdığınız uyğunluq iyunda və ya xaricdə qüvvədə qalmaya bilər.

Awwab vaxtları telefonunuzda, oflayn, yuxarıdakıların hamısı daxil olmaqla on bir üsulla hesablayır və əsr üçün məzhəbinizi seçməyə imkan verir. Telefonunuz namaz vaxtı sizi yayındırmağa meyillidirsə, o, siz namaz qılana qədər seçdiyiniz tətbiqləri də dayandıra bilər. Ətraflı məlumat imkanlar səhifəsində və ya telefonunuz müqavimət göstərəndə beş namazı qorumaq bələdçimizdədir. Bir vaxt əldən çıxarsa, qaçırılmış namazların qəzası yazısına baxın.

Gündəlik ibadətin arxasındakı məntiq sizə maraqlıdırsa, qibləni tapmaq yazısı eyni səma və həndəsə düşüncəsini istiqamətə tətbiq edir, Bilik mərkəzində daha geniş bələdçilər var, Bilik oyunu isə hər cavabın arxasına bir mənbə qoyur (onları necə yoxladığımıza baxın).

Tez-tez verilən suallar

Mənbələr

Quran istinadları ayəni quran.com-da, hədis istinadları isə rəvayəti sunnah.com-da açır; orada tam mətni oxuya bilərsiniz. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī və Ṣaḥīḥ Muslim-dəki rəvayətlər hədis alimləri tərəfindən səhih qəbul edilir; digər toplular üçün dərəcə istinadın yanında göstərilir.

1. Quran 4:103: namaz müəyyən vaxtlarda fərz edilib.
2. Quran 17:78: günəşin meyl etməsindən gecənin qaranlığına qədər və sübh çağı oxunuşu.
3. Quran 11:114: günün iki ucu və gecənin yaxınlaşan saatları.
4. Quran 2:187: dan yerinin ağ sapı və qara sap.
5. Sunan Abī Dāwūd 393 və Jāmiʿ at-Tirmidhī 149 (əl-Albani həsən səhih hesab edib): Cəbrayıl iki gün beş namazda imamlıq edir.
6. Ṣaḥīḥ Muslim 612: beş namazın vaxtlarının sözlə təsviri.
7. Ṣaḥīḥ Muslim 1094: yalançı dan və həqiqi dan yeri.
8. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 1954: gecə gəlib günəş batanda.
9. Ṣaḥīḥ Muslim 2937: “onun ölçüsünü təxmin edin”.
10. Adhan prayer-time library (Batoul Apps), calculation methods guide — hər üsulun sübh və işa bucaqları və intervalları.