Namoz vaqtlari qanday hisoblanadi va nega ilovalar bir-biriga mos kelmaydi

Ilovalardan oldin osmon bor edi. Har bir namoz vaqti bir paytlar oʻz koʻzingiz bilan koʻrish mumkin boʻlgan narsaga bogʻlangan: ufq boʻylab ilk yogʻdu, eng baland nuqtadagi quyosh, uzayib borayotgan soya, botayotgan quyosh, soʻnib borayotgan soʻnggi shafaq. Bu alomatlarni Alloh belgilagan; soatlarimiz esa faqat ularga yetib olishga urinadi.

Unda nega telefoningiz bomdod 5:12 da deydi, muzlatgichdagi masjid jadvali esa 5:41 ni koʻrsatadi? Alomatlar oʻzgarmas, ammo ularni daqiqalarga aylantirish bir nechta mulohazali qarorni talab qiladi. Ushbu qoʻllanma vaqtlar Qurʼon va Sunnatda qayerdan kelib chiqishini, har biri osmonda qanday koʻrinishini, nega hisoblash usullari farq qilishini va jamoangiz qaysi usuldan foydalanishini qanday aniqlashni koʻrib chiqadi.

Vaqtlar qulaylikdan emas, vahiydan kelib chiqadi

Qurʼon moʻminlarga namozning belgilangan vaqtlari borligini aytadi va ularni soat bilan emas, osmon bilan tasvirlaydi:

Boshqa oyatlar kunning shaklini chizib beradi. Ulardan biri namozni “quyosh ogʻganidan to tun qorongʻiligigacha va tongdagi qiroatni” ado etishga buyuradi (Isro surasi, 17:78). Koʻplab mufassirlar buni quyoshning zavoldan oʻtishi (peshin va asr), tun qorongʻiligi (shom va xufton) va tong (bomdod) deb tushunganlar. Boshqa bir oyatda shunday deyilgan:

Sunnat tafsilotlarni toʻldiradi. Jabroil alayhissalom ikki kun davomida Kaʼba yonida Paygʻambarimizga ﷺ har bir namozda imomlik qilgan — avval har bir vaqtning boshida, soʻng uning oxiriga yaqin — va: “Ey Muhammad, bu sendan oldingi paygʻambarlarning vaqtidir, vaqt esa shu ikki vaqt orasidadir”, degan (Sunan Abī Dāwūd 393 va Jāmiʿ at-Tirmidhī 149; Albaniy hasan sahih degan). Paygʻambarimiz ﷺ buni soʻz bilan ham jamlab berganlar: “Peshinning vaqti quyosh zavoldan oʻtib, kishining soyasi boʻyiga teng boʻlgandan to asr kirmaguncha. Asrning vaqti quyosh sargʻaymaguncha. Shomning vaqti shafaq yoʻqolmaguncha. Xuftonning vaqti tunning yarmigacha. Bomdodning vaqti esa tong otganidan to quyosh chiqmaguncha” (Ṣaḥīḥ Muslim 612).

Har bir namozning bitta lahzasi emas, balki vaqt oraligʻi bor. Jadval har bir oraliq qachon ochilishini koʻrsatadi va har bir ilova aynan shu raqamni hisoblashga urinadi.

Har bir vaqt osmonda nimani anglatadi

Bomdod: sodiq tong. Paygʻambarimiz ﷺ ilk yorugʻlikning ikki turini ajratganlar. Ingichka tik yorugʻlik ustuni — “kozib tong” — bomdod vaqtini bildirmaydi; sodiq tong ufq boʻylab yoyilib tarqaladigan oqlikdir (Ṣaḥīḥ Muslim 1094). Qurʼon roʻzaning boshlanishi uchun ham xuddi shu tasvirni ishlatadi: “toki sizlarga tongning oq ipi qora ipdan ajralib koʻringuncha” (Qurʼon 2:187). Hisob-kitoblar tongni quyosh ufqdan qancha pastda ekaniga qarab tasvirlaydi va usullar sodiq tongni ufqdan 15° dan 20° gacha pastda deb belgilaydi. Bomdod vaqti quyosh chiqishi bilan tugaydi.

Peshin: tush oʻtgach. Haqiqiy tush paytida quyosh eng baland nuqtada, soyalar esa eng qisqa boʻladi. Quyosh ogʻa boshlagan lahza — zavol (quyoshning meridiandan oʻtishi) — peshin vaqti kiradi. U faqat uzunlamangiz, vaqt mintaqangiz va sanaga bogʻliq, shuning uchun hisoblash eng oson vaqtdir. Koʻplab usullar ehtiyot uchun haqiqiy tushdan keyin bir daqiqa yoki undan koʻproq qoʻshadi.

Asr: soyalar uzayganda. Asr soya uzunligi bilan belgilanadi. Yerga qoqilgan tayoqchani tasavvur qiling. Shofeʼiy, molikiy va hanbaliy mazhablari asrni uning soyasi oʻz uzunligiga teng boʻlganda (tushdagi soyasi qoʻshilgan holda) boshlaydi. Hanafiy mazhabi esa soya uzunligining ikki baravariga yetganda (tushdagi soya qoʻshilgan holda) boshlaydi. Ikkala qarashning ham dalillari va asrlar davomidagi amaliyoti bor. Kenglik va faslga qarab ular orasidagi farq taxminan yarim soatdan bir soatdan ancha koʻproqqacha boʻladi, shuning uchun bir shahardagi ikki masjid asr azonini bir-biridan ancha farqli vaqtda aytishi mumkin.

Shom: quyosh botishi. Roʻzador qachon iftor qilishini tasvirlab, Paygʻambarimiz ﷺ buni oddiy qilib aytganlar: “Tun bu tomondan kelib, kunduz bu tomondan ketsa va quyosh botsa” (Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 1954). Hisob-kitoblarda bu quyoshning yuqori cheti koʻzdan gʻoyib boʻlgan lahza boʻlib, atmosferaning yorugʻlikni sindirishi ham hisobga olinadi, shuning uchun astronomik quyosh botishi sunniy usullarda bir xil; har qanday farq baʼzi idoralar qoʻshadigan bir necha ehtiyot daqiqasidan kelib chiqadi. (Tehron universitetining jaʼfariy usuli bundan istisno: u quyosh ufqdan 4,5° pastga tushib, sharqdagi qizillik yoʻqolguncha kutadi.)

Xufton: tun tushishi. Xufton shafaq yoʻqolganda kiradi. Aksariyat olimlar, jumladan Abu Hanifaning ikki yetakchi shogirdi, uni quyosh botgandan keyingi qizil shafaq deb tushunganlar; Abu Hanifa esa u qizillikdan keyin qoladigan va kechroq yoʻqoladigan oq shafaq ekanini aytgan. Usullar tun tushishini burchak bilan, odatda 14° dan 18° gacha, yoki shomdan keyingi belgilangan daqiqalar soni bilan ifodalaydi.

Ṣaḥīḥ Muslim 612 xufton vaqtining oxiri sifatida tunning yarmini koʻrsatadi. Olimlar undan keyingi vaqt haqida ixtilof qilganlar: koʻpchilik tong otmasdan oʻqilgan xufton baribir durust, ammo uni sababsiz kechiktirish makruh, deydi, boshqalar esa qatʼiyroq. Agar bu sizga taalluqli boʻlsa, ishonchli olimdan soʻrang.

Nega ilovangiz va masjidingiz bir-biriga mos kelmaydi

Peshin va shom deyarli sof geometriya, asr esa bir marta tanlanadigan mazhabga bogʻliq. Haqiqiy farqlar bomdod va xuftonda, chunki shafaq asta-sekin yorishadi va soʻnadi, osmonda aniq chiziq boʻlmaydi. Ilmiy va rasmiy idoralar bir xil alomatlarga qarab, oʻz kuzatuvlari va mulohazalariga tayangan holda turli burchaklarni tanlaganlar.

Har bir tanlovlar toʻplami — bu hisoblash usuli. Quyida keng qoʻllaniladigan baʼzilari, ochiq kodli Adhan kutubxonasi hujjatlaridagi bomdod va xufton sozlamalari bilan:

• Musulmon olami ligasi (Muslim World League) — 18° / 17°. Butun dunyoda keng tarqalgan standart usul.
• Misr Bosh boshqarmasi (Egyptian General Authority) — 19,5° / 17,5°. Misrda va Levantning (Shom mamlakatlari) katta qismida qoʻllaniladi.
• Karachi (Islomiy fanlar universiteti) — 18° / 18°. Pokiston va Hindistonda keng tarqalgan.
• Umm al-Qura (Makka) — bomdod uchun 18,5°; xufton shomdan keyin belgilangan 90 daqiqada, Ramazonda esa 120 daqiqada.
• ISNA (Shimoliy Amerika) — 15° / 15°. Bomdodni kechroq, xuftonni erta qilib beradi.
• Diyanet (Turkiya) — 18° / 17°, bunga qoʻshimcha bir necha daqiqalik ehtiyot oraliqlari (quyosh chiqishi ertaroq; peshin, asr va shom kechroq).

15° li usuldan 19,5° li usulga oʻtish oʻrta kengliklarda bomdodni 20 daqiqa yoki undan koʻproq oldinga suradi, shimoldagi yozda esa bundan ham ancha koʻproq. “Ilovam notoʻgʻri koʻrsatyapti” degan sirning butun sababi odatda shu. Hech bir raqam xato emas; ular “sodiq tong qachon boshlanadi?” degan savolga berilgan ikki puxta javobdir.

Bitta qoida oyga qarab oʻzgaradi. Ramazon oyida Saudiya Arabistonining rasmiy Umm al-Qura jadvali xuftonni shomdan keyin 90 daqiqadan 120 daqiqaga suradi. Agar shu usulga amal qilsangiz, hayitgacha xufton yarim soat kechroq boʻlishini kuting. (Oyning oʻzi qanday belgilanishi haqida Ramazon 1448 qoʻllanmamizda yozilgan.)

Quyosh vaqtni mukammal saqlaydi. Usullarimiz esa uni oʻqishga qaratilgan puxta va kamtarona urinishlardir.

Yuqori kengliklar: tun hech qorongʻi tushmaganda

Iyun oxirida yarim tunda quyosh ufqdan 18° pastga tushishi uchun taxminan 48,5° shimoliy kenglikdan janubda boʻlishingiz kerak. London 51,5° da joylashgan va u yerda eng qisqa tunlarda quyosh ufqdan atigi taxminan 15° pastga tushadi, shuning uchun 18° li usul sodiq tongni ham, toʻliq tun tushishini ham hech qachon topa olmaydi. Undan shimolroqda shafaq haftalar davomida butun tun saqlanib turadi.

Sunnat odatdan tashqari kunlar uchun bir qoida beradi. Paygʻambarimiz ﷺ bir kun bir yilga teng boʻladigan vaqtni tasvirlaganlarida, sahobalar oʻsha kunda bir kunlik namozlar kifoya qiladimi, deb soʻradilar. U zot: “Yoʻq, uning miqdorini taxmin qilinglar”, dedilar (Ṣaḥīḥ Muslim 2937). Olimlar bundan odatiy alomatlar boʻlmagan joyda vaqtlar tark etilmaydi, balki taxminan belgilanadi, degan xulosa chiqarganlar.

Qanday taxmin qilish masalasida fikrlar farq qiladi. Keng tarqalgan yondashuvlar bomdod va xuftonni tunning maʼlum bir qismidan (masalan, yettidan biridan), alomatlar hali koʻrinadigan eng yaqin kenglikdan yoki ular oxirgi marta koʻringan kundan oladi. Shunchalik shimoldagi masjidlar oʻzlari amal qiladigan yondashuvni eʼlon qiladilar va ularning yozgi jadvali siz uchun eng ishonchli yoʻlboshchidir.

Besh daqiqada mahalliy masjidingiz vaqtlariga qanday moslashish mumkin

Telefoningiz masjid bilan mos kelsa, jamoangiz bilan namoz oʻqish osonroq boʻladi:

1. Masjidning shu oylik jadvalini oling. Odatda kechroq boʻladigan jamoat (iqomat) vaqtlarini emas, kirish (azon) vaqtlarini oʻqing.
2. Avval peshin va shomni tekshiring. Ular usulga deyarli bogʻliq emas. Agar ular bir necha daqiqadan koʻproq farq qilsa, avvalo joylashuvingiz va vaqt mintaqangizni tekshiring (Diyanet uslubidagi ehtiyot oraligʻi besh-yetti daqiqani tushuntirishi mumkin).
3. Bomdod va xuftonni ilovangizdagi ikki-uchta usul boʻyicha solishtiring. Bir-ikki daqiqa ichida mos kelgani deyarli aniq masjid foydalanadigan usuldir. Agar hech biri mos kelmasa, masjiddan soʻrang; baʼzilari oʻzlarining tuzatilgan jadvalini eʼlon qiladi.
4. Asr mazhabingizni masjidga yoki oʻzingiz amal qiladigan mazhabga moslab belgilang.
5. Yozda va safarga chiqqanda qayta tekshiring. Baʼzi masjidlar yuqori kengliklardagi yoz uchun qoidalarni oʻzgartiradi, usullar esa mintaqalarga bogʻliq, shuning uchun martda uyda mos kelgan usul iyunda yoki chet elda mos kelmasligi mumkin.

Awwab vaqtlarni telefoningizning oʻzida, oflayn, yuqoridagilarning barchasini oʻz ichiga olgan oʻn bitta usul bilan hisoblaydi va asr mazhabingizni tanlash imkonini beradi. Agar telefoningiz namoz vaqtida sizni chalgʻitishga moyil boʻlsa, u siz tanlagan ilovalarni namoz oʻqib boʻlguningizcha toʻxtatib ham turadi. Batafsil imkoniyatlar sahifasida yoki telefon qarshilik qilganda besh vaqt namozni saqlash haqidagi qoʻllanmamizda. Agar biror vaqt oʻtib ketsa, qazo namozlarni oʻqish maqolasiga qarang.

Agar kundalik ibodat ortidagi mantiq sizga yoqsa, qiblani topish maqolasi xuddi shu osmon va geometriya tafakkurini yoʻnalishga tatbiq etadi, Bilim markazida uzunroq qoʻllanmalar bor, Bilim oʻyini esa har bir javobga manba keltiradi (ularni qanday tekshirishimizni koʻring).

Koʻp beriladigan savollar

Manbalar

Qurʼon havolalari oyatni quran.com saytida, hadis havolalari esa rivoyatni sunnah.com saytida ochadi — u yerda toʻliq matnni oʻqishingiz mumkin. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī va Ṣaḥīḥ Muslim toʻplamlaridagi rivoyatlarni hadis olimlari sahih deb qabul qilganlar; boshqa toʻplamlar uchun daraja havola yonida berilgan.

1. Qurʼon 4:103: namoz belgilangan vaqtlarda farz qilingan.
2. Qurʼon 17:78: quyosh ogʻganidan to tun qorongʻiligigacha va tongdagi qiroat.
3. Qurʼon 11:114: kunduzning ikki tarafi va kechaning yaqin soatlari.
4. Qurʼon 2:187: tongning oq ipi va qora ip.
5. Sunan Abī Dāwūd 393 va Jāmiʿ at-Tirmidhī 149 (Albaniy hasan sahih degan): Jabroil ikki kun davomida besh vaqt namozda imomlik qiladi.
6. Ṣaḥīḥ Muslim 612: besh vaqt namozning vaqtlari soʻz bilan tasvirlangan.
7. Ṣaḥīḥ Muslim 1094: kozib tong va sodiq tong.
8. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 1954: tun kelib, quyosh botganda.
9. Ṣaḥīḥ Muslim 2937: “uning miqdorini taxmin qilinglar”.
10. Adhan prayer-time library (Batoul Apps), calculation methods guide — har bir usulning bomdod va xufton burchaklari hamda oraliqlari.